پشت پرده سکوت مرموز پکن در مورد تهران؛ ترامپ به هدفش در سفر چین رسید؟

به گزارش اکوایران، دونالد ترامپ ادعا کرده که ایالات متحده و چین درباره پایان دادن به جنگ ایران «احساس بسیار مشابهی» دارند، اما جزئیاتی درباره احتمال دستیابی به یک پیشرفت یا توافق ارائه نکرد. رئیس‌جمهور آمریکا این سخنان را در کنار شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در باغ ژونگ‌نانهای در پکن و در دومین و آخرین روز نشست رهبران دو کشور مطرح کرد.

ترامپ گفت: «ما درباره ایران گفت‌وگو کردیم. ما درباره اینکه چگونه می‌خواهیم این مسئله پایان یابد، احساس بسیار مشابهی داریم. ما نمی‌خواهیم آن‌ها سلاح هسته‌ای داشته باشند. ما می‌خواهیم تنگه‌ها باز باشند.» او افزود: «ما می‌خواهیم آن‌ها [ایران] این مسئله را تمام کنند، چون آنجا وضعیت دیوانه‌واری است، کمی دیوانه‌وار؛ و خوب نیست، نمی‌تواند ادامه پیدا کند.»

هم‌چنین در رابطه با موضوع روابط آمریکا و چین و پیامدهای آن بر تحولات خاورمیانه، نشریه میدل ایست آی در گزارشی می‌نویسد که سرمایه‌گذاری‌های خلیج فارس و منافع اقتصادی، پکن را به کمک به ترامپ برای پایان دادن به جنگ ترغیب می‌کند. به نوشته این نشریه، چین از ناکامی‌های آمریکا در ایران سود برده، اما خودش نیز انگیزه‌هایی برای پایان دادن به جنگ دارد.

چشمداشت آمریکا از چین درباره ایران چقدر است؟

به نوشته روزنامه  گاردین، گمانه‌زنی‌های زیادی درباره میزان فشاری که آمریکا بر چین، یعنی بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران، وارد می‌کند وجود دارد تا پکن از نفوذ خود بر ایران برای تشویق این کشور به بازگشایی تنگه هرمز استفاده کند؛ همچنین این پرسش مطرح است که آیا پکن حاضر خواهد شد در برابر این فشارها کوتاه بیاید یا نه.

جیمیسون گریر، نماینده تجاری آمریکا، روز جمعه در مصاحبه‌ای با بلومبرگ تی‌وی گفت که چینی‌ها «نمی‌خواهند در سمت اشتباه» مسئله ایران قرار بگیرند. گریر گفت: «برای چین واقعاً مهم است که تنگه هرمز باز بماند.»

پیش‌تر، مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده، گفته بود واشنگتن امیدوار است «چین را قانع کند که نقش فعال‌تری در واداشتن ایران به عقب‌نشینی از آنچه اکنون در خلیج فارس انجام می‌دهد و قصد انجامش را دارد، ایفا کند»؛ اما روبیو در مصاحبه‌ای با ان‌بی‌سی نیوز در روز پنج‌شنبه، این تصور را کم‌اهمیت جلوه داد که آمریکا به دنبال حمایت پکن است. او گفت: «ما از چین کمک نمی‌خواهیم. به کمک آن‌ها نیازی نداریم».

وزارت خارجه چین نیز روز جمعه بار دیگر خواستار آتش‌بس در ایران شد و اعلام کرد که تنگه هرمز باید «هرچه سریع‌تر» بازگشایی شود.

وظیفه چین تا کجاست؟

حدود نیمی از نفت خام وارداتی چین از این آبراه عبور می‌کند، اما تهدید بزرگ‌تر برای اقتصاد چین آن است که درگیری در خاورمیانه موجب رکود جهانی شود و تقاضا برای صادرات این کشور را کاهش دهد.

دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ در باغ ژونگ‌نانهای در پکن. رئیس‌جمهور آمریکا هیچ جزئیاتی درباره دستیابی به پیشرفتی در جنگ ایران ارائه نکرد./عکس از خبرگزاری فرانسه

بااین‌همه، بسیاری در پکن معتقدند بحران ایران مسئولیت چین نیست. ژو بو، سرهنگ ارشد بازنشسته ارتش و پژوهشگر ارشد مرکز امنیت و راهبرد بین‌الملل دانشگاه تسینگ‌هوا، گفت: «چین قطعاً می‌خواهد کمک کند، اما من حرف‌های روبیو را خواندم؛ به نظر می‌رسد او در واقع می‌خواهد بار مسئولیت را به دوش طرف چینی بیندازد. ما در چین ضرب‌المثلی داریم که می‌گوید: "چرا باید کثافت تو را من تمیز کنم؟"»

گزارش کاخ سفید از بیش از دو ساعت گفت‌وگوی ترامپ و شی در روز پنج‌شنبه اعلام کرد که رهبران دو کشور «توافق کردند که تنگه هرمز باید برای حمایت از جریان آزاد انرژی باز بماند» و همچنین «رئیس‌جمهور شی مخالفت چین با نظامی‌سازی این تنگه را به‌روشنی بیان کرد.»

بااین‌حال ترامپ در مصاحبه‌ای تلویزیونی زمانی که اشاره کرد یافتن اورانیوم غنی‌شده ایران بیشتر جنبه نمایشی دارد، درحالی‌که اسرائیل آن را به‌عنوان یکی از اهداف اصلی مطرح کرده است، باعث تعجب شد. رئیس‌جمهور آمریکا به شان هنیتی، مجری فاکس نیوز، گفت: «البته اگر آن را پیدا کنم احساس بهتری دارم، اما فکر می‌کنم بیشتر جنبه روابط عمومی دارد تا هر چیز دیگر.»

ثبات راهبردی‌سازنده؛ فرمول‌بندی تازه از روابط؟

گزارش رسمی چین از نشست روز پنج‌شنبه تنها اشاره‌ای کوتاه به «وضعیت خاورمیانه» داشت. رسانه‌های دولتی چین نیز به‌سرعت مجموعه‌ای از مقالات منتشر کردند که زبان «ثبات راهبردی سازنده»، عبارتی که در گزارش رسمی دولت چین از نشست پنج‌شنبه آمده بود، در آن‌ها تکرار می‌شد. خبرگزاری شین‌هوا نوشت که این اصطلاح به معنای «هماهنگی بدون یکنواختی و یافتن نقاط مشترک در عین حفظ اختلافات» است. شین‌هوا افزود این مفهوم «سرشار از خرد و نشان‌دهنده مسئولیت‌پذیری» است.

ترامپ و شی پس از بازدید از باغ‌های ژونگ‌نانهای./عکس از China Pool

جولیان گویِرتز، مدیر پیشین امور چین در شورای امنیت ملی دولت بایدن، گفت فرمول‌بندی تازه چین درباره روابط آمریکا و چین در واقع تلاشی است برای «تثبیت وضعیت بن‌بست راهبردی فعلی برای باقی‌مانده دوره ترامپ و ترجیحاً فراتر از آن.» به گفته گویِرتز: «شی جین‌پینگ سال‌ها برای چنین لحظه‌ای آماده شده بود؛ اینکه یک رئیس‌جمهور آمریکا را به‌عنوان همتای خود به پکن بیاورد، آن هم درحالی‌که جهان این برابری را به رسمیت شناخته است؛ و حالا این اتفاق در حال رخ دادن است.»

وو شین‌بو، استاد مطالعات بین‌الملل در دانشگاه فودان و مشاور دولت چین، گفت توازن قدرت میان آمریکا و چین «به سمت برابری بیشتر در حال تغییر است.» به گفته او: «در گذشته همیشه این‌طور به نظر می‌رسید که آمریکا دست بالا را دارد، دائماً بر چین فشار می‌آورد و در موضع تهاجمی قرار دارد؛ اما حالا می‌توان گفت دو کشور به نقطه تعادل جدیدی رسیده‌اند.»

هم‌گرایی منافع و لحظه کانال سوئز

نویسنده نشریه میدل ایست آی در یادداشتی استدلال می‌کند که هرچند چین در مجموع از جنگ اخیر در ایران سود برد، اما منافع گریزناپذیری هم در پایان درگیری‌ها دارد. نویسنده این نشریه چنین می‌نویسد:

کارشناسان می‌گویند حمایت نظامی از ایران در جنگش با آمریکا و اسرائیل به سود چین بوده است، اما درگیری در خاورمیانه همزمان روابط پکن با کشورهای خلیج فارس و همچنین مدل اقتصادی گسترده‌تر آن را نیز به چالش کشیده است.

ترامپ هنگام حرکت به سوی هواپیمای ایر فورس وان در فرودگاه بین‌المللی پکن واکنش نشان می‌دهد./عکس از خبرگزاری رویترز

جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران از سوی برخی کارشناسان با «لحظه سوئز» برای آمریکا مقایسه شده است. این اصطلاح اشاره به بحران سال ۱۹۵۶ مصر بر سر کانال سوئز دارد که آغاز افول سلطه امپراتوری بریتانیا در خاورمیانه تلقی می‌شود. پکن در نتیجه این جنگ، در مناطقی نزدیک‌تر به خود نیز به برخی پیروزی‌های تاکتیکی دست یافته است. برای مثال، واشنگتن مجبور شد موقتاً بخشی از تجهیزات نظامی خود را از اقیانوس آرام خارج کرده و برای پشتیبانی از عملیات در خاورمیانه منتقل کند.

اما احمد ابودوح، پژوهشگر همکار در چتم هاوس و رئیس واحد مطالعات چین در مرکز سیاست امارات، به میدل ایست آی گفت که پکن و واشنگتن منافع مشترکی در برقراری آتش‌بس در خاورمیانه دارند. به گفته او: «چین و آمریکا هر دو مخالف دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای هستند و هر دو خواهان بازگشایی تنگه هرمز‌ هستند.» ابودوح در گفت‌وگو با میدل ایست آی گفت: «زمان‌بندی این سفر مهم بود. چینی‌ها می‌خواهند به آمریکایی‌ها نشان دهند که بر ایران نفوذ دارند. اما واقعاً هم می‌خواهند این جنگ پایان یابد.»

آسیب‌پذیری اقتصادی چین

چین انگیزه‌های خاص خودش را برای پایان دادن به جنگ دارد. جنگ ایران اقتصادهای آسیایی را تکان داده، زیرا این کشورها به‌شدت به نفت و گاز خلیج فارس وابسته‌اند. نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، روز یکشنبه از مردم هند خواست مصرف بنزین و گازوئیل را کاهش دهند و خرید طلا را متوقف کنند.

جیک ورنر، مدیر برنامه آسیای شرقی در مؤسسه کوئینسی، در این رابطه به میدل ایست آی گفت: «متحدان آمریکا در منطقه، ژاپن، کره جنوبی و هند، احتمالاً پیش از چین در برابر بسته شدن تنگه هرمز آسیب می‌بینند.» او افزود: «پکن دوست دارد روابط دوجانبه این کشورها با آمریکا تضعیف شود، اما از آسیب اقتصادی هم خوشحال نیست، چون اقتصاد خودش به آن اقتصادها گره خورده است. اقتصاد چین بر تجارت و صادرات استوار است.»

این درگیری توجه‌ها را به روابط اقتصادی چین و ایران نیز جلب کرده است. پیش از جنگ، چین حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران را خریداری می‌کرد و مقام‌های آمریکایی به‌طور ویژه روی همین خریدها متمرکز شده‌اند. اوایل همین ماه، چین به شرکت‌های خود دستور داد از تحریم‌های آمریکا علیه پنج پالایشگاه نفتی خریدار نفت خام ایران تبعیت نکنند.

اما روابط اقتصادی چین با ایران در مقایسه با سرمایه‌گذاری‌های آن در کشورهای ثروتمند نفتی خلیج فارس بسیار ناچیز است. برای نمونه، عربستان سعودی در سال ۲۰۲۵ سومین دریافت‌کننده بزرگ قراردادهای ساخت‌وساز چین در قالب طرح «کمربند و جاده»، با ارزشی حدود ۲۰ میلیارد دلار، بود. چین همچنین چهارمین منبع بزرگ سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در امارات متحده عربی است. شرکت‌های چینی میلیاردها دلار در منطقه صنعتی خلیفه در ابوظبی سرمایه‌گذاری کرده‌اند. در همین حال، شرکت دولتی کشتیرانی کاسکو، بندر خلیفه را به مرکز فعالیت‌های خود در خاورمیانه تبدیل کرده است.

ورنر به میدل ایست آی گفت: «چین میلیاردها دلار در شورای همکاری خلیج فارس سرمایه‌گذاری کرده، بسیار بیشتر از پولی که به ایران داده است.» او افزود: «این سرمایه‌گذاری‌ها حالا چندان امیدوارکننده به نظر نمی‌رسند. جنگ، سرمایه‌گذاری‌های چین در خلیج فارس را به هم ریخته است.»

ابودوح نیز به میدل ایست آی گفت که چین می‌خواهد مانع ورود کشورهای خلیج فارس به جنگ شود. او گفت: «این تنها تفاوت آن‌ها با آمریکاست؛ آمریکایی که کشورهای خلیج فارس را برای ورود به درگیری تحت فشار قرار داده است.» ابودوح افزود که چین مایل است توافق سال ۲۰۲۱ میان ایران و عربستان سعودی را که به عادی‌سازی روابط دو کشور انجامید، گسترش دهد. به گفت او: «آن‌ها این توافق را الگویی می‌دانند که وقتی موشک‌ها و پهپادها دیگر پرواز نکنند، می‌توان آن را در مقیاسی بزرگ‌تر تکرار کرد.»

سکوت مرموز پکن

در همین شرایط، فایننشیال تایمز هم نوشت، کارشناسان انرژی هشدار داده‌اند که بدون حل‌وفصل بحران تنگه هرمز تا ماه آینده، ذخایر  به شدت تخلیه شده می‌تواند موج گسترده‌تری از کمبودهای جهانی و افزایش قیمت‌ها را به دنبال داشته باشد.

دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ در باغ ژونگ‌نانهای در پکن/عکس از خبرگزاری فرانسه

تحلیلگران همچنین به عدم ارائه جزئیات در اظهارات چینی‌ها پس از دیدار شی جین پینگ با ترامپ اشاره کردند. دنیس وایلدر، رئیس سابق تحلیل چین در سازمان سیا، گفت: «جالب است که اظهارات چینی‌ها تاکنون به توافقات در مورد ایران غیرهسته‌ای و مخالفت با مالکیت ایران بر تنگه اشاره‌ای نکرده است». وی افزود: عدم اظهار نظر چین «سوالات جدی را در مورد اینکه آیا شی جین پینگ واقعاً به ترامپ گفته که هر کاری لازم باشد انجام خواهد داد» مطرح می‌کند.

علی واعظ، متخصص ایران در گروه بحران بین‌المللی، هشدار داد که «چین انگیزه کمی برای مداخله دارد»، زیرا این درگیری «قدرت و اعتبار ایالات متحده را تحلیل می‌برد و در عین حال موقعیت استراتژیک پکن را تقویت می‌کند»

به گفته ایوان مدیروس، مشاور سابق باراک اوباما، پکن تنها در صورتی در مورد ایران کمک خواهد کرد که "به آنها امتیاز خوبی داده شود"، مانند تغییر سیاست ایالات متحده در مورد تایوان. مدیروس گفت: "از نظر تاریخی، ایران اهرم فشار فوق‌العاده مفیدی برای چین در برابر ایالات متحده بوده است."

به نظر می‌رسد پکن همچنین در روزهای اخیر و در بحبوحه ترافیک اندک از طریق این آبراه، تأمین انرژی از خلیج فارس را تضمین کرده است. بر اساس گزارش رسانه‌های ایرانی، بیش از 30 کشتی از عصر چهارشنبه با هماهنگی نیروی دریایی ایران از این تنگه عبور کرده‌اند. به گفتا واعظ: «با موافقت با عبور نفتکش‌های چینی، به نظر می‌رسد ایران به طور پیشگیرانه توانایی ترامپ برای چانه‌زنی با چین بر سر باز کردن تنگه را خنثی کرده است.»