با گسترش این شیوه پرداخت، فروشگاه‌های آنلاین و شرکت‌های فین‌تک مسیری تازه باز کرده‌اند تا با تقسیم هزینه‌ها در چند قسط بدون نیاز به پیش‌پرداخت سنگین، دست خریداران را برای حفظ نقدینگی باز بگذارند و همزمان با تزریق سرمایه به بازار، چرخ صنایع و فروشندگان را نیز با رونق بیشتری به حرکت درآورند.
شیوه‌ای قدیمی با فناوری نوین
خرید اعتباری یا مدل «الان بخر، بعداً پرداخت کن» (BNPL) در دنیا پدیده جدیدی نیست. این مدل مالی به مصرف‌کننده امکان می‌دهد هزینه یک خرید کم یا زیاد را به چند قسط بی‌بهره تقسیم کند. مزایای این روش برای خریدار شامل عدم نیاز به ضامن یا کارت اعتباری پیشرفته، پرداخت بدون بهره و کارمزدهای پنهان و فرآیند ساده و سریع اعتباری است. در کشورهای پیشرفته دهه‌هاست افراد حتی با وجود تمکن مالی بالا، برای مدیریت بهینه جریان نقدی خود از کارت‌های اعتباری و خدمات BNPL برای خریدهای روزمره تا کالای سرمایه‌ای استفاده می‌کنند.
از منظر اقتصاد خرد، BNPL بسته‌ای است که فروش کالا را با یک وام یارانه‌ای ترکیب می‌کند. فروشنده با این ساختار می‌تواند میان مشتریانی با توان پرداخت متفاوت تفکیک قیمتی ایجاد کند و فروش خود را افزایش دهد. بر اساس برآوردهای NBER، حجم جهانی BNPL از حدود ۵۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۹ به حدود ۵۰۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ رسیده است؛ رشدی ده‌برابری در کمتر از یک دهه.
خرید اقساطی؛ اهرمی برای حفظ ارزش دارایی و تحقق همزمان نیازها
در اقتصاد تورمی ایران، مشتاقان روش‌های اقساطی هر روز بیشتر می‌شوند. وقتی نرخ رشد قیمت کالاها از رشد درآمدها پیشی می‌گیرد، بلوکه کردن تمام نقدینگی برای یک خرید نقدی، تصمیم اقتصادی بهینه‌ای محسوب نمی‌شود؛ چرا که صبر کردن برای جمع‌آوری کل مبلغ، به معنای جاماندن از بازار و افزایش قیمت‌هاست. خرید اقساطی در این فضا «بخشی از هزینه خرید را به آینده منتقل می‌کند»: خریدار کالای مورد نیازش را امروز دریافت می‌کند و اقساط را از درآمد ماه‌های بعد می‌پردازد.
منطق اقتصادی این رفتار را می‌توان با مقایسه نرخ تورم و نرخ بهره توضیح داد.
تورم کل در حدود ۹۰ درصد و تورم کالایی نزدیک به ۱۲۳ درصد و رشد نقدینگی (حدود ۵۶ درصد و ) به‌مراتب کمتر از تورم است. نتیجه این شکاف، کاهش «نقدینگی حقیقی» در اقتصاد، تنگ شدن بازار اعتبار و فشار بر سرمایه در گردش بنگاه‌هاست؛ شرایطی که اعتبار خرد را برای مصرف‌کننده و فروشنده ارزشمندتر می‌کند.
به همین دلیل، خرید اقساطی برای مصرف‌کننده معمولاً فشار نقدینگی را کاهش می‌دهد و اجازه می‌دهد نیازهای ضروری و لوکس همزمان تامین شود. مطالعه‌ای نشان می‌دهد که این روش نه‌تنها بار مالی اولیه را کم می‌کند، بلکه «به کاربران اجازه می‌دهد بدون نیاز به پرداخت‌های سنگین اولیه، به نیازها و خواسته‌هایشان پاسخ دهند». برای مثال خرید آیفون یا تلویزیون پرهزینه را در نظر بگیرید؛ با قسط‌بندی پرداخت می‌توانید این کالاها را سریع‌تر خریداری کنید و مابقی مبلغ را طی ماه‌های بعد تقسیط کنید. ضمن اینکه می‌توانید با پول باقیمانده در این فاصله کار دیگری بکنید، مثلاً در بورس یا طلا سرمایه‌گذاری کنید و خاصیت نقدشوندگی دارایی خود را حفظ نمایید. در واقع پرداخت اقساطی ساختار استفاده هوشمندانه از نقدینگی را فراهم می‌کند؛ به طوری که مشتری هم می‌تواند در زمانی که ارزش پولش بالاتر است بخرد و هم مابقی پول را به نقدینگی یا سرمایه‌گذاری دیگر اختصاص دهد.
مزایای اقتصادی برای بازار و گردش مالی صنایع
ترویج خرید اعتباری فقط مصرف‌کننده را راضی نمی‌کند، بلکه تامین‌کنندگان کالا، صنایع تولیدی و کل اقتصاد را نیز رونق می‌دهد. بنگاه‌ها با فروش اقساطی بخش بیشتری از محصولاتشان را می‌فروشند و نقدینگی بیشتری در چرخه کسب و کار جاری می‌شود. به عبارت دیگر، خرید اقساطی به بخشی از زنجیره تامین مالی بدل شده که در آن تقاضای مطمئن برای کالاهای داخلی ایجاد و از رکود صنایع جلوگیری می‌کند. همانطور که وزیر تعاون ایران درباره طرح‌های اعتباری گفت، چنین طرح‌هایی «کمک شایان توجهی به تحریک تقاضا و ایجاد تقاضای مطمئن برای بازار تولید کالاهای ایرانی» خواهند کرد.
انتخابی هوشمندانه، نه نشانه ضعف
در ادبیات نوین مالی و رویکرد جدید پلتفرم‌های فروش، دیگر به خرید اعتباری از دریچه «ضعف قدرت خرید» نگریسته نمی‌شود. بلکه واقعیت بازار نشان می‌دهد که خرید اقساطی یک روش هوشمندانه برای مدیریت مالی است، نه صرفاً راهی برای جبران کمبود بودجه. به همین دلیل تاکید می‌شود مردم می‌توانند با بخشی از پولی که اکنون در اختیار دارند، کالا تهیه کنند و مابقی را در فرصتی دیگر پرداخت نمایند. این یعنی می‌توانند در همان زمان باقیمانده پول را سرمایه‌گذاری یا برای خریدهای دیگر کنار بگذارند و به این ترتیب ارزش پول خود را حفظ کنند.
با این حال، هوشمندانه بودن این انتخاب به یک شرط اساسی بستگی دارد: پایدار بودن درآمد آینده. برای مصرف‌کننده معیار ساده‌ای وجود دارد: مجموع اقساط ماهانه باید با درآمد قابل اتکای او سنجیده شود. تجربه بازارهای جهانی نشان می‌دهد تعهد همزمان به چند وام اقساطی نزد چند پلتفرم (Loan Stacking) و استفاده‌ی مداوم از BNPL برای اقلام ضروری، از نشانه‌های هشداردهنده‌ی فشار مالی است.
تکنولایف و تجربه مشتری‌محور
در ایران سرویسهای پرداخت اعتباری از ابتدای ۱۳۹۹ سرویس «الان بخر، بعدا پرداخت کن» را راه انداخته و هر روز در میان شبکه‌های ایرانی محبوبیتش در حال افزایش است.
یکی از بازیگران مطرح در این عرصه، فروشگاه آنلاین تکنولایف است که مجموعه گسترده‌ای از کالاهای دیجیتال، خانگی، ابزار و حتی زیورآلات را عرضه می‌کند. نکته متمایز تکنولایف این است که به کاربران امکان می‌دهد انتخاب کنند از کدام ارائه‌دهنده خدمات اعتبار خرید (BNPL) استفاده کنند و محدود به یک گزینه واحد نیستند. تکنولایف با شرکت‌های BNPL بسیاری همکاری دارد تا خریداران بتوانند در لحظه تسویه، راحت‌ترین راه اقساطی ممکن را انتخاب کنند. این تنوع روش پرداخت باعث شده کاربران با اطمینان خاطر و حق انتخاب کامل خرید کنند؛ مثلاً اگر می‌خواهند همزمان از پیشنهادهای تخفیفی استفاده کنند، می‌توانند خرید قسطی را با کدهای تخفیف ترکیب کنند. به بیانی ساده، تکنولایف یکی از معدود فروشگاه‌های اینترنتی ایران است که حق انتخاب مشتری را حفظ کرده و اجازه می‌دهد تجربه خرید اقساطی، به جای پیچیدگی و انحصار، با آزادی و انعطاف‌پذیری همراه باشد.
خرید اقساطی و اعتباری از یک سو ابزاری برای ادامه مسیر مصرف در دوران تورم بالاست و از سوی دیگر به‌نوعی تکیه‌گاه سرمایه‌ای برای مردم و بازار فراهم می‌کند. این روش امکان می‌دهد مصرف‌کننده امروز کالای مورد نیازش را داشته باشد و قدرت خرید آینده‌اش را به امروز بیاورد، در حالی که فروشنده از فروش بیشتر و نقدینگی بالاتر بهره می‌برد. بنابراین، در اقتصاد پرنوسان ایران، خرید قسطی نه یک نشانه ضعف که یک بازی هوشمندانه است؛ به خریدار کمک می‌کند در زمان مناسب هزینه را بازتخصیص دهد و به فروشندگان و صنایع کمک می‌کند بازار را فعال نگه دارند.
به همین دلیل، رویکردهای نوین در فضای کسب‌وکار و فروش آنلاین بر این نکته تاکید دارند که «خرید اقساطی یک روش هوشمند و فعال است» و ابزار مهمی برای حفظ ارزش پول و ادامه خرید در میان مردم به شمار می‌رود. چنین رویکردی نه‌تنها به بهبود وضعیت مالی خانوارها کمک می‌کند، بلکه با افزایش تقاضای مطمئن از کالاهای داخلی، به افزایش گردش مالی صنایع و رشد اقتصادی کشور نیز یاری می‌رساند. البته پایداری این روند به رشد مسئولانه بستگی دارد: اعتبارسنجی دقیق، ذخیره‌گیری برای ریسک نکول، تسویه به‌موقع با فروشندگان و پرهیز از بدهی انباشته خانوارها. در این صورت خرید اقساطی می‌تواند هم ابزاری برای حفظ قدرت خرید باشد و هم عاملی برای تداوم گردش مالی بنگاه‌ها.
