شب گذشته، 13 دی ماه 1404، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در گفتوگوی ویژه خبری، از طرح جدید دولت چهاردهم برای اعطای کالابرگ یک میلیون تومانی پرده برداشت. همزمان با این گفتوگو، شورای اطلاعرسانی دولت در اطلاعیهای جزئیاتی مکتوب از این طرح ارائه داد. در این اطلاعیه هدف از اجرای طرح جدید را «ﮐﺎﻫﺶ ﻧﺎ ﺍﻃﻤﻴﻨﺎﻧﯽ، ﺛﺒﺎﺕ ﺩﻭﺭﻩ ﺍی ﻗﻴﻤﺖ ﻭ ﺑﻬﺒﻮﺩ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺭﯾﺰی ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻭ ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﻫﻤﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﻪ ﻣﺼﺮﻑ ﮐﻨﻨﺪﻩ ﻧﻬﺎﯾﯽ» بیان کرد.
اگرچه وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در شامگاه 13 دی بیان کرده بود که 9 دهک درآمدی مشمول دریافت کالابرگ هستند، امروز 14 دی رئیس شورای اطلاعرسانی دولت بیان کرده که همه دهکها مشمول خواهند بود. از دیگر جزئیات مهم این طرح آن است که اعتبار 4 ماه نخست هر فرد، به حساب سرپرست خانوار واریز خواهد شد و پس از آن، این مبلغ یک میلیون تومانی به صورت ماهانه به حساب سرپرستان خانوار واریز خواهد شد. در این گزارش به بررسی چند و چون این طرح جدید دولت خواهد پرداخت؛ آیا مبلغ یک میلیون تومانی میتواند کفاف مخارج اساسی خانوار در زمینه معیشت را بدهد؟ آیا تخصیص یکسان منابع به همه دهکها امری عقلایی است؟
هزینه نهایی سبد کالا چقدر است؟
در طرح کالابرگ، دولت سبد کالای اساسی را تعریف کرده است: شیر کمچرب، پنیر سفید، ماست، گوشت مرغ ماشینی، گوشت گوساله منجمد، تخم مرغ، ماکارونی، برنج، روغن مایع، قند و شکر و نیز حبوبات. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در سال 1402، سبدی از این کالاها بر اساس استاندارد مصرف سرانه تعیین کرده است. در کنار این، اکوایران نیز بر مبنای استاندارد مصرف 2100 کالری در روز، سبدی از کالاهای مصرفی مشخص تعیین کرده که در قیاس با سبد سرانه وزارت تعاون، تفاوتهایی قابل چشمپوشی دارد.
اگر این دو سبد کالا، با میزان تعیینشده از هر کالا بر حسب متوسط قیمت آذر 1404 در مناطق شهری محاسبه شود، به ترتیب، سبد وزارت تعاون 2 میلیون و 651 هزار و 261 تومان و سبد اکوایران، 2 میلیون و 772 هزار و 90 تومان خواهد شد. نکته اساسی در این محاسبه آن است که صرفاً متوسط قیمت آذرماه 1404 لحاظ شده و با توجه به تجربیات پیشین در حذف ارز ترجیحی برای کالاهای اساسی، میتوان انتظار آن را داشت که اقلام فوق با شوک قیمتی، مشابه شوک قیمتی حذف ارز ترجیحی برنج در ماه گذشته، مواجه شوند. بنابراین، مبلغ نهایی سبد کالا از ارقام فوق بیشتر خواهد بود.
با این وجود، یک میلیون تومان اعتبار تخصیصی سرانه، در سبد وزارت تعاون سهم 37.7 درصدی و در سبد اکوایران سهم 36 درصدی خواهد داشت؛ به دیگر سخن، خانوار ایرانی برای تهیه سبدی از این اقلام اساسی جهت دریافت 2100 کالری لازم در روز، حداقل میبایست یک میلیون و 650 هزار تومان را از جیب بپردازد.
سناریوهای مختلف قیمت سبد کالا؛ هزینه نهایی در سال جدید چقدر خواهد شد؟
با توجه به رویکرد دولت در واریز یکجای اعتبار 4 ماه به حساب سرپرستان خانوار و اعلام مدیرعامل شرکت پشتیبانی امور دام مبنی بر عدم حذف ارز ترجیحی به نهادههای دامی تا پایان سال، به نظر میرسد که زمان اجراشدن طرح مدنظر دولت برای حذف ارز تریجیحی کالاهای اساسی، ابتدای سال 1405 باشد. در نتیجه، به نظر میرسد شوک تورمی ناشی از حذف ارز ترجیحی، در ابتدای سال نمایان خواهد شد. با فرض این رویکرد، میتوان قیمت اقلامِ سبدهای کالا را بر اساس نرخ میانگین تورم ماهانه (فروردین تا آذر) افزایش داد تا به قیمت انتهای سال دست پیدا کرد. بر اساس محاسبات، سبد وزارت تعاون به 3 میلیون و 102 هزار و 345 تومان و سبد اکوایران به 3 میلیون و 230 هزار و 154 تومان خواهد رسید.
نرخ تورم میانگین بخش خوراکی، حدود 4.2 درصد بوده است. بر این مبنا میتوان در سه سناریوی خوشبینانه، معتدل و بدبینانه، انتظار داشت که به این رقم، به ترتیب 10، 15 و 20 واحد درصد شوک تورمی اضافه شود. این ارقام بر اساس رفتار بازار در خرداد 1401 (حذف ارز 4200 و جایگزینی ارز 28500) و آذر 1404 (حذف ارز ترجیحی برنج) در نظر گرفته شده است.
در این حالت، سبد اکوایران در سناریوی خوشبینانه در فروردین 1404 به 3 میلیون و 688 هزار تومان و در سناریوی بدبینانه به 4 میلیون و 11 هزار تومان خواهد رسید. سبد وزارت تعاون نیز در سناریوی خوشبینانه به 3 میلیون و 542 هزار تومان و در سناریوی بدبینانه، به 3 میلیون و 853 هزار تومان خواهد رسید.
با یک میلیون تومان چه میزان از سبد اکوایران را میتوان خرید؟
فرض کنیم که قرار نیست 3 کیلو ماست و 2 کیلو برنج و 900 گرم گوشت گوساله تعریفشده برای دریافت 2100 کالری را خریداری کنیم و صرفاً بر مبنای همین یک میلیون تومان به خرید این 11 قلم بپردازیم. سهم هر یک از این اقلام از بودجه یک میلیون تومانی، مطابق با سهم آنان در مبلغ نهایی سبد اکوایران خواهد بود.
در آن صورت، قادر به تهیه چه مقدار از هر قلم خواهیم بود؟ مطابق با محاسبات صورت گرفته و بر مبنای قیمت متوسط آذرماه 1404، در این سبد یک میلیون تومانی، میتوان 325 گرم گوشت گوساله، 650 گرم گوشت مرغ، 750 گرم برنج خارجی، 758 گرم روغن مایع خریداری کرد. مطابق با نمودار فوق، این ارقام فاصله معناداری با آنچه که هر فرد ماهیانه نیاز دارد تا به ورطه سوء تغذیه نغلتد، دارد.
از هر قلم کالا، با یک میلیون تومان چقدر میتوان خرید؟
پرسش بالا را به نحوی متفاوت طرح کنیم: اگر بخواهیم همه یک میلیون تومان را خرج یک کالای خاص کنیم، در آن صورت از هر کالا چه میزان میتوان تهیه کرد؟
بر اساس محاسبات صورت گرفته و بر مبنای متوسط قیمت آذر 1404، اگر این یک میلیون تومان را فقط به یک قلم کالا اختصاص دهیم، در آن صورت میتوان یک کیلو و 90 گرم گوشت گوساله، یا 6 کیلو و 700 گرم گوشت مرغ، یا 6 کیلو و 900 گرم برنج خریداری کرد. در مواردی حتی میتوان با این یک میلیون تومان، 14 کیلو شکر یا 14.5 کیلو ماکارونی خریداری کرد.
چرا طرح دولت عقلایی نیست؟
گذشته از اینکه سهم کنونی کالابرگ یک میلیون تومانی از قیمت تمامشده سبد کالا عدد راضیکنندهای نیست، اما جدای این مسئله نحوه تخصیص یکسان آن به تمامی دهکها نیز مطرح است. اگرچه احمد میدری در شامگاه 13 دی بیان کرده بود که 9 دهک درآمدی مشمول کالابرگ خواهند بود، اما در صبح 14دی رئیس شورای اطلاعرسانی دولت بیان کرد که دولت تصمیم گرفته به دهک دهم هم کالابرگ اختصاص دهد.
اینگونه تخصیص برابر و یکسان به تمامی دهکها نه با وضعیت مصرف و معیشت دهکها، انطباق دارد، نه با گذشته سیاستی طرح. با نگاهی به دادههای مرکز آمار ایران، مبرهن و مشخص است که بخش خوراکی در سبد مصرفی هر دهک هزینهای، تفاوت عمیقی با هر یک دارد. مطابق با این دادهها، ضریب اهمیت بخش خوراکی و آشامیدنی برای دهک اول، 41.35 درصد است و این رقم برای دهک دهم، 21.22 درصد؛ با این حال هر دو دهک به یک میزان اعتبار کالابرگ یک میلیون تومانی دریافت خواهند کرد.
افزون بر این، دولت در دورههای پیشین توزیع کالابرگ، برای سه دهک اول هزینهای مبلغ 500 هزار تومان و برای دهکهای چهارم تا هفتم رقم 350 هزار تومان در نظر گرفته بود. اکنون اما در چرخشی آشکار از این رویکرد، دوباره به اختصاص برابر کالابرگ به همه دهکها روی آورده است. مشخص نیست که علت اصلی این تصمیم دولت چیست، اما با چنین رویکردی، دهکهای اول صدمات بیشتری از تصمیم دولت به حذف ارز ترجیحی خواهند دید؛ این امر از آن جهت حائز اهمیت است که مطابق با گزارش مرکزر پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، نیمی از ایرانیان زیر 2100 کالری در روز دریافت میکنند و توزیع برابر کالابرگ میان همه دهکها، بر روی این مسئله حیاتی تأثیر چندانی نخواهد داشت.
پیشنهاد سیاستی بهتر برای دولت، توزیع متفاوت اعتبار بر حسب دهکهای درآمدی است؛ برای نمونه، سه دهک اول رقمی مانند 1.5 میلیون تومان، 4 دهک میانی 1 میلیون تومان و برای سه دهک آخر هزینهای رقم 500 هزار تومان اختصاص پیدا کند. اگرچه همچنان در منطق و الگوریتم دهکبندی دولت نقدهای بسیار وارد است و اجرای هرگونه طرح، چه طرح مدنظر دولت و چه پیشنهادهای دیگر، نیازمند بازنگری در منطق تقسیم و اصلاح پایگاه جامع اطلاعات خانوار است. امری که در هر اصلاح موفق در تجربیات جهانی بیتردید نقشی حائز اهمیت داشته است.
