آیا احداث مسیرهای ویژه برای موتورسیکلت با شکل‌های گوناگون می‌تواند به کاهش ترافیک و افزایش ایمنی منجر شود؟ یک پژوهش تازه در مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران به بررسی تجربه کشورهای مختلف در ساماندهی تردد موتورسیکلت‌ها پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد که اختصاص فضای ویژه به موتورسواران در برخی شهرها به کاهش تصادفات کمک کرده اما موفقیت آن به شرایط ترافیکی و ویژگی‌های هندسی معابر وابسته است.در مقابل، برخی کارشناسان هشدار می‌دهند که ایجاد خط ویژه ممکن است تقاضای استفاده از موتورسیکلت را افزایش دهد و به اشباع ظرفیت معابر منجر شود.

اکوایران: چگونه می‌توان از تصادفات ناشی از موتورسیکلت جلوگیری کرد؟ این پرسشی است که برای پاسخ به آن سیاست‌های متفاوتی در دستور کار قرار می‌گیرد. یکی از این سیاست‌ها ایجاد مسیر ویژه برای تردد موتور سیکلت است. اتفاقی که در تهران به صورت آزمایشی اجرا شد. مثلا 20 مهر امسال، مدیرعامل سازمان حمل و نقل ترافیک شهر تهران از اجرای آزمایشی مسیر ویژه موتورسیکلت خبر داده بود. بزرگراه محلاتی به عنوان پایلوت این طرح انتخاب شده بود که به طور مستقیم با بازار ارتباط داشت اما به گفته پویا علیمردانی،‌ این طرح به تدریج قرار بود در سایر بزرگراه‌های هدف هم اجرا شود. به گفته او  «موتورسوارانی که قوانین را رعایت کنند، از کلاه ایمنی استفاده کنند و موتورسیکلت آن‌ها دارای پلاک خوانا و غیرمخدوش باشد، می‌توانند از این مسیرها استفاده کنند. در این طرح، موتورسیکلت‌های برقی در اولویت قرار دارند.» اما آیا این سیاست می‌تواند به تعارضات ترافیکی و ارتقای ایمنی کمک کند؟ باوجودی که برخی از کارشناسان حمل و نقل به این پرسش پاسخ منفی می‌دهند اما یک پژوهش که به تازگی در مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران انجام شده تاکید دارد که اجرای این طرح می‌تواند به نتیجه‌ای که سیاست‌گذار شهری خواهان آن است، برسد اگر به ویژگی‌های هندسی معابر، تقاضای سفر و الزامات ایمنی توجه شود.

پژوهش «بررسی و ارزیابی تجارب جهانی برای استفاده از مسیرهای ویژه و پل‌های موتور رو و مزایا و معایب پیاده‌سازی آن در شهر» توضیح می‌دهد که مسیرهای ویژه همسطح و پل‌های اختصاصی موتورسیکلت دارای کارکردهای متفاوت اما مکمل هستند. مسیرهای همسطح با هدف ساماندهی حرکت موتورسیکلت در امتداد محورهای شهری و کاهش تعارضات جانبی طراحی می‌شوند. نویسندگان این پژوهش تاکید دارند که پل‌های اختصاصی، امکان عبور غیرهمسطح از بزرگراه‌ها و سایر موانع فیزیکی را فراهم می‌کنند. بنابراین توسعه زیرساخت‌های موتورسیکلت نباید صرفاً به اجرای پروژه‌های منفرد محدود شود و لازم است پیوستگی شبکه و ارتباط میان اجزای آن مورد توجه قرار گیرد. این مطالعه میان مسیرهای انحصاری و غیرانحصاری تفاوت قائل شده است. مسیرهای انحصاری به طور کامل و با استفاده از موانع فیزیکی یا فاصله ایمن از جریان خودروها جدا می‌شوند. در مقابل مسیرهای غیرانحصاری با خط‌کشی از مسیر اصلی تفکیک می‌شوند و جداسازی فیزیکی ندارند.

راهکاهای جهانی

این پژوهش بررسی‌هایی در کشورهای دیگر هم داشته است،‌ مثلا یکی از مهم‌ترین نمونه‌های بررسی‌شده در این پژوهش، تجربه مالزی است. این کشور از دهه 1970 توسعه مسیرهای اختصاصی موتورسیکلت را در دستور کار قرار داد. مهم‌ترین نمونه آن مسیر ویژه بزرگراه فدرال میان کوالالامپور و شاه‌عالم است که طول آن حدود 30 کیلومتر در هر جهت است. این مسیر با جداسازی فیزیکی جریان موتورسیکلت از خودروها، ایجاد رمپ‌های مستقل و استفاده از پل‌ها و زیرگذرهای اختصاصی طراحی شده است.

مطالعات مورد استناد پژوهش نشان می‌دهند که پس از اجرای مسیر اختصاصی در بزرگراه فدرال، تعداد کل تصادفات موتورسیکلت حدود ۲۵ درصد و تصادفات در مقاطع بین تقاطع‌ها حدود ۳۴ درصد کاهش یافته است. بااین‌حال تجربه مالزی نشان داده است که خرابی روسازی، آب‌گرفتگی، روشنایی ضعیف، محدودیت عرض مسیر و مشکلات نگهداری می‌تواند ایمنی این زیرساخت‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. در تایلند و به‌ویژه شهر بانکوک، رویکرد اصلی بر تفکیک عملکردی جریان موتورسیکلت استوار بوده است. برخلاف مالزی که بر جداسازی کامل فیزیکی تأکید دارد، در تایلند بخشی از عرض معبر برای حرکت موتورسیکلت اختصاص یافته است. پژوهش نتیجه گیری کرده که پیوستگی مسیر، عرض مناسب، مدیریت تقاطع‌ها و کنترل تخلفات از عوامل اصلی موفقیت این الگو هستند. اشغال مسیر توسط خودروها و تاکسی‌ها، توقف وسایل نقلیه و خروج موتورسواران از محدوده تعیین‌شده از چالش‌های اجرای آن بوده‌اند.

یکی دیگر از نمونه‌هایی که در پژوهش به آن اشاره شده، طرح «خط آبی» در سائوپائولوی برزیل است. در این طرح برخلاف الگوی مالزی، مسیر حرکت موتورسیکلت‌ها در فضای میان خطوط عبوری خودروها تعریف شده است. هدف اصلی، ساماندهی رفتاری بوده که پیش از اجرای طرح نیز در معابر وجود داشته است. بر اساس گزارش‌های سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ که در پژوهش به آنها استناد شده، شدت سوانح مرتبط با موتورسیکلت در بخش‌هایی از شبکه که این طرح به‌طور کامل اجرا شده بود حدود ۲۶ درصد کاهش یافته است. بااین‌حال افزایش احتمالی سرعت موتورسواران و باقی ماندن تعارضات در تقاطع‌ها از محدودیت‌های این الگو محسوب می‌شود.

آنچه در تهران اجرا شد

بخش میدانی پژوهش بر دو پل ویژه موتورسیکلت در منطقه 15 تهران متمرکز بوده است. پل نخست در میدان آقانور در مسیر جاده امام رضا و پل دوم در بزرگراه بسیج در محدوده بزرگراه ده‌حقی قرار دارد. در این بخش، ویژگی‌های هندسی، عرض عرشه، شیب رمپ‌ها، نحوه دسترسی، شرایط بهره‌برداری و تجهیزات ایمنی بررسی شده است. همچنین از کاربران دو پل پرسش‌هایی پرسیده شد و با آماربرداری حجم تردد، میزان استقبال موتورسواران سنجیده شده است. نتایج نشان می‌دهد که کاربران عمدتاً این پل‌ها را در تسهیل و ایمن‌تر شدن تردد خود مؤثر ارزیابی کرده‌اند. هر دو پل دارای عرشه‌ای با عرض تقریبی سه متر هستند و امکان حرکت موتورسیکلت در دو جهت را فراهم می‌کنند. شیب مناسب رمپ‌ها، وجود حفاظ‌های جانبی، ساماندهی مسیرهای دسترسی و رنگ‌آمیزی اختصاصی از نقاط قوت آنها محسوب می‌شود. در مقابل، بررسی میدانی محدودیت‌هایی مانند کمبود علائم راهنمایی، نبود سامانه روشنایی اختصاصی و دوربین‌های نظارت تصویری و نبود آینه‌های محدب در نقاط دارای محدودیت دید را شناسایی کرده است.

 با این حال پژوهش می‌گوید احداث مسیر ویژه موتورسیکلت در صورت تحقق حداقل یکی از سه معیار توجیه دارد: حجم ترافیک روزانه بیش از ۱۵ هزار وسیله نقلیه، سهم بیشتر از ۳۰ درصدی موتورسیکلت از ترافیک اصلی یا وقوع بیش از پنج تصادف فوتی موتورسیکلت در سال. برای شرایط خاص نیز امکان تصمیم‌گیری بر اساس قضاوت مهندسی پیش‌بینی شده است. به گزارش اکوایران،‌ نتیجه اصلی این است که احداث مسیرها و پل‌های اختصاصی باید بر اساس ویژگی‌های ترافیکی و کالبدی هر محل انجام شود و صرف جداسازی موتورسیکلت از خودروها برای تضمین ایمنی کافی نیست.

مسیر ویژه،‌ موتور را بیشتر می‌کند

کارشناسان ترافیک اما معتقدند که احداث مسیر ویژه برای موتور سیکلت از اساس نمی‌تواند پاسخی برای مشکلات ترافیکی باشد زیرا خود به خود حجم موتورسیکلت را بیشتر می‌کند. مثلا مهرداد تقی‌زاده،‌ معاون پیشین حمل و نقل ترافیک شهرداری تهران چندی پیش در کارگاهی آموزشی با موضوع مدیریت ایمنی حمل و نقل تاکید داشت که اختصاص مسیر مستقل به یک وسیله نقلیه، در عمل نوعی اولویت‌دادن به آن است؛ امتیازی که معمولاً برای تشویق مردم به استفاده از حمل‌ونقل عمومی در نظر گرفته می‌شود. او معتقد بود که ایجاد مسیر سریعتر برای موتورسیکلت ممکن است تقاضای استفاده از این وسیله را افزایش دهد. در چنین شرایطی، حتی اگر مسیر ویژه در ابتدا به نظم تردد کمک کند، افزایش تعداد موتورسیکلت‌ها می‌تواند به‌تدریج ظرفیت آن را اشباع کند. این متخصص حوز ترافیک تاکید داشت که نیروی انسانی پلیس برای برخورد با تخلفات موتورسواران در این مسیرهای ویژه محدودیت‌هایی دارد.