آمارهای ماهانه شاپرک فقط تعداد کارتکشیدنهای مردم را ثبت نمیکنند. این دادهها یکی از دقیقترین نشانههای تغییر رفتار مصرفکنندگان و وضعیت تقاضا در اقتصاد ایران هستند. بررسی آخرین گزارش این سامانه نشان میدهد خانوارهای ایرانی در سال ۱۴۰۴ با فشار تورم، جنگ، اختلال اینترنت و نااطمینانی اقتصادی، خریدهای کوچکتر و کمارزشتری انجام دادهاند که از کاهش قدرت خرید و افت رفاه حکایت دارد.
یکی از شاخصهایی که از دادههای شاپرک استخراج میشود، نسبت ارزش تراکنشها به حجم نقدینگی است که میتواند تصویری از سرعت گردش پول در اقتصاد ارائه دهد. در سالهای گذشته این نسبت معمولا در ماههای پایانی سال افزایش پیدا میکرد، زیرا خریدهای نوروزی حجم تراکنشها را بالا میبرد. اما در پایان سال ۱۴۰۴ این الگو تکرار نشد. جنگ، اختلال در فعالیت بسیاری از کسبوکارها و کاهش تقاضای مصرفی باعث شد بازار شب عید نیز برخلاف روند تاریخی خود عمل کند و گردش پول به اندازه سالهای قبل افزایش پیدا نکند.
هر بار کارت میکشیم، چقدر خرج میکنیم؟
آمارهای شاپرک نشان میدهد میانگین مبلغ هر تراکنش در استانهای مختلف تفاوت قابل توجهی دارد. تهران با متوسط بیش از یک میلیون و ۱۰۰ هزار تومان، بالاترین ارزش هر تراکنش را ثبت کرده و خراسان شمالی با حدود ۴۲۳ هزار تومان در پایینترین جایگاه قرار گرفته است. البته این ارقام فقط تفاوت سطح درآمد یا قدرت خرید را نشان نمیدهند. بخشی از این اختلاف به هزینههای زندگی، سطح قیمتها و نرخ تورم در استانهای مختلف مربوط میشود. به همین دلیل، برای مقایسه دقیقتر باید اثر تورم را از این اعداد حذف کرد.
پس از تعدیل اثر تورم، تصویر متفاوتی به دست میآید. در خرداد امسال، ارزش واقعی هر تراکنش در استانهای تهران و یزد نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۲۰ درصد افزایش داشته است. یکی از توضیحهای محتمل این است که بخشی از خریدهایی که در دوره جنگ و نااطمینانی به تعویق افتاده بود، پس از برقراری آتشبس انجام شده است. در مقابل، ارزش واقعی تراکنشها در هشت استان کشور همچنان کاهش یافته که نشان میدهد روند بهبود مصرف در همه مناطق یکسان نبوده و بسیاری از خانوارها هنوز با محدودیتهای جدی در هزینهکرد مواجه هستند.
قدرت خرید هنوز بهبود پیدا نکرده است
بررسی روند بلندمدت ارزش حقیقی هر تراکنش در کل کشور نشان میدهد از ابتدای سال ۱۴۰۳ قدرت خرید خانوارها وارد مسیر نزولی شد. اگرچه در نیمه دوم همان سال نشانههایی از بهبود دیده میشد، اما شوکهای سال ۱۴۰۴ دوباره این روند را معکوس کرد. جنگ، اختلالهای گسترده اینترنت، رکود کسبوکارها و افزایش نااطمینانی باعث شد بسیاری از خانوارها خریدهای خود را کاهش دهند یا به سمت کالاهای ارزانتر بروند. حتی اسفند، که معمولا پررونقترین ماه بازار مصرف است، با افت محسوس ارزش واقعی خریدها همراه شد و این روند در فروردین نیز ادامه پیدا کرد. پس از آغاز آتشبس، تعداد و ارزش تراکنشها اندکی افزایش یافت، اما این رشد بیشتر به جبران خریدهای عقبافتاده شباهت دارد تا بازگشت پایدار قدرت خرید.
کوچک شدن سبد خرید در آینه شاپرک
یکی از مهمترین یافتههای این گزارش، افت ارزش واقعی هر تراکنش در پایان سال گذشته است. میانگین ارزش حقیقی هر خرید در اسفند، به قیمت خرداد ۱۴۰۵، حدود ۷۳۷ هزار تومان بود و این رقم در فروردین به ۶۴۵ هزار تومان رسید که کمترین سطح ثبتشده در چند سال اخیر است. این کاهش نشان میدهد خانوارها نهتنها کمتر خرید کردهاند، بلکه مبلغ هر خرید نیز نسبت به گذشته کاهش یافته است که معمولا زمانی رخ میدهد که درآمد واقعی خانوارها تحت فشار قرار گرفته و اولویت مصرف به سمت کالاهای ضروری تغییر میکند.
آنچه رسیدهای خرید درباره اقتصاد ایران میگویند
دادههای شاپرک نشان میدهد کاهش رفاه خانوارها فقط در شاخصهای کلان اقتصادی دیده نمیشود، بلکه در سادهترین رفتار روزمره مردم، یعنی خریدهای کارتبهکارت و پای دستگاههای کارتخوان نیز قابل مشاهده است. وقتی ارزش واقعی هر خرید کاهش پیدا میکند، یعنی خانوارها یا کالاهای ارزانتری میخرند، یا بخشی از نیازهای خود را به آینده موکول میکنند. اگر روند تورم، نااطمینانی اقتصادی و ضعف قدرت خرید ادامه پیدا کند، احتمال کوچکتر شدن سبد مصرف خانوارها همچنان وجود دارد؛ موضوعی که در نهایت میتواند هم بر معیشت مردم و هم بر رونق کسبوکارها اثر بگذارد.
