طبق داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، در سال ۲۰۲۴ بیش از ۷۰ درصد انرژی عرضه‌شده ایران از گاز طبیعی تأمین شده است. نفت و فرآورده‌های نفتی نیز حدود ۲۸ درصد از سبد انرژی کشور را تشکیل داده‌اند. این ترکیب در دو دهه گذشته تغییر کرده و گاز طبیعی جای نفت را به‌عنوان منبع اصلی انرژی گرفته است. عرضه گاز در این دوره بیش از چهار برابر شده است. توسعه میدان‌های گازی، از جمله افتتاح فازهای مختلف پارس جنوبی، در افزایش عرضه نقش داشته‌اند. ایران از نظر عرضه گاز طبیعی در منطقه و جهان نیز جایگاه مهمی دارد، اما حجم بالای عرضه به این معنا نیست که تأمین پایدار این انرژی در داخل کشور تضمین شده است.
خانه‌ها و صنایع، مصرف‌کنندگان اصلی گاز هستند
بیش از ۴۰ درصد گاز طبیعی در بخش خانگی و حدود ۳۶ درصد در بخش صنعت مصرف می‌شود. خانوارها عمدتا از گاز برای گرمایش و پخت‌وپز استفاده می‌کنند و صنایع نیز برای تأمین انرژی فرایندهای تولیدی به آن متکی هستند. این سهم بالا باعث می‌شود اختلال در تولید یا عرضه گاز، بخش‌های مختلف اقتصاد را هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهد. در فصل سرما، افزایش تقاضای خانگی می‌تواند فشار بیشتری به تأمین گاز صنایع و نیروگاه‌ها وارد کند.
ناترازی گاز، به بحران برق هم می‌رسد
حدود ۸۰ درصد برق ایران با گاز طبیعی تولید می‌شود و نفت و فرآورده‌های نفتی نیز سهمی در تولید برق دارند. به همین دلیل، کمبود گاز می‌تواند نیروگاه‌ها را به سمت استفاده از سوخت‌های مایع، از جمله مازوت، سوق دهد. این جایگزینی به‌ویژه در فصل سرد می‌تواند آلودگی هوا را تشدید کند. ایران در سال ۲۰۲۴ یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان برق از گاز طبیعی در جهان بوده است. این جایگاه از یک طرف اهمیت گاز را در تأمین برق نشان می‌دهد و از طرف دیگر، میزان وابستگی شبکه برق کشور به این منبع را روشن می‌کند.
مصرف گاز چه سهمی در انتشار کربن دارد؟
بر اساس داده‌های گزارش، حدود ۶۸ درصد دی‌اکسیدکربن منتشرشده در ایران در سال ۲۰۲۴ به مصرف گاز طبیعی مربوط بوده است. ایران همچنین حدود ۲ درصد از انتشار جهانی دی‌اکسیدکربن را به خود اختصاص داده و در میان کشورهایی قرار دارد که بیشترین انتشار کربن ناشی از سوزاندن گاز را دارند. در مقایسه میان ده کشور با بیشترین انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از گاز طبیعی، ایران، چین و آلمان در گروه کشورهایی قرار گرفته‌اند که انتشار کمتری به ازای مصرف گاز داشته‌اند. بااین‌حال، این نسبت به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که مصرف گاز در ایران بهینه است. حجم کل مصرف، میزان وابستگی به سوخت‌های فسیلی و کارایی تجهیزات نیز در ارزیابی وضعیت انرژی اهمیت دارند.
راه‌حل ناترازی، فقط تأمین گاز بیشتر نیست
تصویر کلی نشان می‌دهد مسئله انرژی ایران را نمی‌توان به کمبود یک سوخت محدود کرد. وقتی گاز طبیعی هم برای گرمایش خانه‌ها، هم برای تولید صنعتی و هم برای بخش عمده‌ای از برق کشور استفاده می‌شود، اختلال در تأمین آن به چند بخش مختلف سرایت می‌کند. در چنین شرایطی، مدیریت تقاضا، بهبود بهره‌وری انرژی و کاهش وابستگی بیش از حد به گاز و نفت باید در کنار تقویت عرضه قرار بگیرند. ناترازی گاز و برق دو مسئله جدا از هم نیستند. هر راهکاری برای عبور از بحران انرژی باید ارتباط میان این دو را در نظر بگیرد.
