به گزارش اکوایران، محدودیت دسترسی ایران به شبکه بانکی بینالمللی، یکی از موانع اصلی تجارت خارجی کشور است. این محدودیت بهویژه در مبادلات با شرکای بزرگ تجاری، از جمله چین، خود را نشان میدهد. در شرایطی که بخش مهمی از واردات ایران از چین تأمین میشود و این کشور یکی از مقاصد اصلی صادرات ایران نیز به شمار میرود، دسترسی به ارز موردنیاز برای تسویه معاملات اهمیت زیادی دارد.
یکی از ابزارهایی که میتواند بخشی از این مشکل را کاهش دهد، سوآپ ارزی است. این ابزار مالی به بانکهای مرکزی اجازه میدهد بدون اتکای مستقیم به دلار، ارز موردنیاز تجارت دوجانبه را در اختیار یکدیگر قرار دهند. به این ترتیب، ایران میتواند در صورت شکلگیری یک توافق عملیاتی با چین، بخشی از نیاز ارزی واردکنندگان را از طریق یوان تأمین کند و صادرکنندگان دو کشور نیز با پول ملی خود تسویه انجام دهند.
با این حال، سوآپ ارزی به معنای حذف کامل دلار از تجارت خارجی نیست. این ابزار زمانی میتواند به کاهش محدودیتهای تجاری منجر شود که در کنار توافق میان بانکهای مرکزی، امکان انتقال پول، تسویه بانکی و استفاده از منابع ارزی نیز فراهم باشد.
سوآپ ارزی چگونه کار میکند؟
سوآپ ارزی یا مبادله دوجانبه ارز، توافقی میان دو بانک مرکزی یا نهاد مالی است که بر اساس آن، دو طرف مقدار مشخصی از پول ملی خود را با یکدیگر مبادله میکنند و متعهد میشوند در تاریخ تعیینشده، مبالغ را طبق شرایط توافقشده بازگردانند.
برای مثال، اگر ایران و چین یک خط سوآپ ارزی ایجاد کنند، بانک مرکزی ایران میتواند در چارچوب توافق، ریال در اختیار طرف چینی قرار دهد و در مقابل، معادل توافقشده آن را به یوان دریافت کند. بانک مرکزی چین نیز متعهد میشود در سررسید، یوان دریافتی را طبق شرایط قرارداد بازگرداند. در این سازوکار، یوان دریافتی میتواند برای تأمین مالی واردات ایران از چین استفاده شود.
البته سوآپ ارزی صرفاً یک مبادله ساده ارز نیست. در این توافق، نرخ تبدیل، حجم مبادله، مدت قرارداد، شرایط بازپرداخت و هزینه استفاده از منابع نیز مشخص میشود. بنابراین، این ابزار علاوه بر تأمین نقدینگی، امکان مدیریت ریسک نوسانات ارزی را نیز فراهم میکند.
چرا چین برای سوآپ ارزی ایران اهمیت دارد؟
چین یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران است. از یک طرف، بخش قابلتوجهی از کالاهای واسطهای، ماشینآلات، تجهیزات و مواد اولیه موردنیاز صنایع ایران از این کشور وارد میشود و از طرف دیگر، چین یکی از خریداران اصلی نفت و محصولات صادراتی ایران است.
این رابطه تجاری میتواند زمینه مناسبی برای استفاده از سوآپ ارزی فراهم کند؛ زیرا دو کشور جریان مستمری از مبادلات تجاری دارند و امکان استفاده از منابع حاصل از صادرات برای تأمین مالی واردات نیز وجود دارد.
برای ایران، مهمترین مزیت چنین توافقی دسترسی مستقیمتر به یوان است. در شرایطی که نقلوانتقال دلار با محدودیت مواجه است، تأمین یوان میتواند بخشی از هزینهها و پیچیدگیهای پرداخت را کاهش دهد. همچنین صادرکنندگان چینی میتوانند بهجای دریافت دلار، پول ملی خود را دریافت کنند.
از سوی دیگر، ایران میتواند بخشی از درآمدهای صادراتی خود به چین را در قالب یوان دریافت و از همان منابع برای خرید کالاهای موردنیاز استفاده کند. این روش، در صورت فراهم بودن امکان انتقال و مصرف منابع، میتواند نیاز به استفاده از ارزهای واسطه را کاهش دهد.
برای نمونه، درآمد حاصل از فروش نفت به چین میتواند در تأمین مالی واردات ماشینآلات صنعتی، تجهیزات تولیدی و مواد اولیه موردنیاز بنگاههای ایرانی به کار گرفته شود. در چنین شرایطی، بخشی از جریان مالی تجارت دو کشور در یک چرخه دوجانبه باقی میماند.
تجربه چین در توسعه سوآپ ارزی
استفاده از سوآپ ارزی برای چین موضوع تازهای نیست. این کشور طی سالهای گذشته تلاش کرده است با ایجاد توافقهای پولی دوجانبه، استفاده از یوان را در تجارت خارجی گسترش دهد و وابستگی مبادلات خود به ارزهای واسطه را کاهش دهد.
یکی از نمونههای مهم این سیاست، توافق بانک مرکزی چین و بانک مرکزی روسیه در اکتبر ۲۰۱۴ است. بر اساس این توافق، دو کشور یک خط سوآپ ارزی به ارزش ۱۵۰ میلیارد یوان و ۸۱۵ میلیارد روبل ایجاد کردند. هدف از این توافق، تسهیل تجارت دوجانبه، سرمایهگذاری و دسترسی دو کشور به نقدینگی پول ملی طرف مقابل بود.
بانک مرکزی روسیه در سال ۲۰۱۶ اعلام کرد که چند عملیات سوآپ بر اساس این توافق انجام شده است. این تجربه نشان داد که سوآپ ارزی میتواند از سطح یک توافق سیاسی فراتر برود و به ابزاری برای تأمین نقدینگی در تجارت دوجانبه تبدیل شود.
چین در سالهای بعد نیز توافقهای سوآپ متعددی با کشورهای مختلف امضا کرد. این توافقها بخشی از سیاست پکن برای بینالمللی کردن یوان و افزایش سهم این ارز در پرداختهای فرامرزی بودهاند.
در واقع، چین به دنبال آن است که یوان فقط در مبادلات داخلی و منطقهای استفاده نشود، بلکه به یکی از ارزهای اصلی تسویه تجارت بینالمللی تبدیل شود. توسعه خطوط سوآپ ارزی، گسترش شبکه پرداخت و ایجاد زیرساختهای مالی مستقل از دلار، از جمله ابزارهای این سیاست هستند.
آیا سوآپ ارزی میتواند مشکل تجارت ایران را حل کند؟
با وجود مزایای سوآپ ارزی، اجرای آن برای ایران با چند مانع روبهروست. نخستین مسئله، عدم توازن تجاری است. اگر ارزش واردات ایران از چین بیشتر از صادرات آن باشد، نیاز ایران به یوان افزایش پیدا میکند. در این شرایط، بانک مرکزی چین باید منابع بیشتری در اختیار طرف ایرانی قرار دهد؛ موضوعی که به سقف توافق و شرایط بازپرداخت وابسته است.
مسئله دیگر، امکان استفاده از ریال در طرف چینی است. بانک مرکزی چین زمانی انگیزه بیشتری برای پذیرش ریال خواهد داشت که بتواند از منابع دریافتی در چارچوب مبادلات اقتصادی استفاده کند. محدود بودن قابلیت تبدیل و استفاده بینالمللی از ریال میتواند یکی از موانع اصلی چنین توافقی باشد.
از سوی دیگر، حتی اگر دو بانک مرکزی بر سر سوآپ ارزی به توافق برسند، بانکهای تجاری باید امکان استفاده از منابع را داشته باشند. اگر شرکتهای ایرانی نتوانند از یوان دریافتی برای پرداخت به فروشندگان چینی استفاده کنند، توافق عملاً به تأمین نقدینگی قابلاستفاده برای تجارت منجر نخواهد شد.
همچنین باید به ریسک نوسانات نرخ ارز توجه کرد. تغییر ارزش یوان و ریال در طول دوره قرارداد میتواند هزینه بازپرداخت را برای یکی از طرفین افزایش دهد. به همین دلیل، تعیین نرخ تبدیل و شرایط تسویه از اهمیت زیادی برخوردار است.
سوآپ ارزی با تهاتر و پیمان پولی چه تفاوتی دارد؟
سوآپ ارزی گاهی با تهاتر یا پیمان پولی دوجانبه یکسان در نظر گرفته میشود؛ درحالیکه این ابزارها کارکرد متفاوتی دارند.در تهاتر، دو طرف کالا یا خدمات را بدون پرداخت کامل پول با یکدیگر مبادله میکنند. اما در سوآپ ارزی، پول ملی دو کشور مبادله میشود و تعهد بازپرداخت در آینده وجود دارد.
پیمان پولی دوجانبه نیز توافقی گستردهتر برای استفاده از پول ملی در تجارت است. سوآپ ارزی میتواند ابزار تأمین نقدینگی موردنیاز برای اجرای چنین پیمانی باشد، اما این دو الزاماً یک مفهوم نیستند.
برای نمونه، توافق ایران و روسیه برای استفاده از ریال و روبل در مبادلات، به توسعه تسویه با پولهای ملی کمک کرده است؛ اما نباید هر توافق پولی یا سازوکار تسویه را به معنای وجود یک خط سوآپ ارزی فعال دانست.
حلقه گمشده؛ از توافق تا اجرای تجاری
در مجموع، سوآپ ارزی میتواند یکی از ابزارهای کاهش وابستگی تجارت ایران به دلار باشد؛ بهویژه در مبادلات با چین که حجم و تنوع تجارت دو کشور، زمینه مناسبی برای استفاده از این سازوکار فراهم میکند.
با این حال، مسئله اصلی برای ایران صرف امضای توافقنامه نیست. اهمیت این ابزار به میزان منابعی بستگی دارد که واقعاً در اختیار بانکهای تجاری و فعالان اقتصادی قرار میگیرد و امکان استفاده از آن در پرداختهای تجاری وجود دارد.
برای ارزیابی موفقیت یک توافق سوآپ ارزی میان ایران و چین باید سه شاخص بررسی شود: نخست، سقف توافق و میزان منابعی که واقعاً مبادله شده است؛ دوم، میزان استفاده واردکنندگان و صادرکنندگان از منابع یوانی؛ و سوم، سهم پرداختهای انجامشده از این مسیر در کل تجارت دوجانبه است.