به گزارش اکوایران، ورود مستقیم واشنگتن به معادلات قفقاز جنوبی، آن هم از مسیر پروژهای اقتصادی ـ امنیتی که ارمنستان و جمهوری آذربایجان را به هم متصل میکند، نشانهای از تغییر جدی در آرایش ژئوپلیتیک منطقه است؛ جایی که روسیه سالها آن را حیاط خلوت خود میدانست. ابتکار تازه برای ایجاد کریدور «TRIPP» نهتنها ادعای پایان دادن به جنگی طولانی بر سر قرهباغ را تقویت میکند، بلکه رقابت قدرتهای بزرگ بر سر کریدورها، انرژی و نفوذ منطقهای را وارد مرحلهای تازه کرده است؛ مرحلهای که میتواند معادلات مسکو، تهران و آنکارا را همزمان تحت تأثیر قرار دهد.
پایان جنگ بی پایان؟
به نوشته واشنگتن پست، ایالات متحده با ورود چشمگیر به منطقه قفقاز جنوبی منطقهای که روسیه همواره آن را در حوزه نفوذ خود میدانست، هفته گذشته شاهد تحولات تازهای بود. جیدی، ونس معاون رئیسجمهور آمریکا، در سفری به ارمنستان و جمهوری آذربایجان مجموعهای از پیشنهادهای تجاری و امنیتی ارائه کرد که ممکن است وابستگی این دو کشور به مسکو را کاهش داده و نفوذ ایران را تحت تاثیر قرار دهد.
اکوایران: در حالی که نگاهها به مذاکرات تهران و واشنگتن دوخته شده، مرزهای شمالغربی ایران به آرامی به کانون یک بازآرایی ژئوپلیتیکی خطرناک تبدیل میشوند.
ونس در جریان سفر دو روزه خود به ایروان و باکو، پایتختهایی که پیش از این هیچ رئیسجمهور یا معاون رئیسجمهور مستقر آمریکا به آنها سفر نکرده بود، از طرح ایجاد یک کریدور ترانزیتی جدید خبر داد. این طرح قرار است بخشی متروک از راهآهن دوران شوروی را به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» تبدیل کند؛ یک مسیر تجاری ۲۶ مایلی در خاک ارمنستان که جمهوری آذربایجان را به جمهوری خودمختار نخجوان و سپس به ترکیه متصل میکند و در عین حال روسیه و ایران را دور میزند.
این پروژه محور اصلی چارچوب صلحی بود که در ماه اوت با میانجیگری واشنگتن در کاخ سفید توسط نخستوزیر ارمنستان، نیکول پاشینیان، و رئیسجمهور آذربایجان، الهام علیاف، امضا شد؛ توافقی که دونالد ترامپ آن را پایان «جنگی پایانناپذیر» میان دو کشور بر سر منطقه مورد مناقشه قرهباغ کوهستانی توصیف کرد. هرچند ترامپ این توافق را نشانهای از مهارت خود در برقراری صلح معرفی کرده، اما درگیریها عملاً در سال ۲۰۲۳ با اقدام نظامی قاطع آذربایجان و تسلیم ارمنستان پایان یافته بود. آنچه این چارچوب بهخوبی نشان میدهد، نگاه معاملهمحور ترامپ به دیپلماسی است؛ رویکردی که در آن با الهام از سیاست قدرتهای بزرگ در قرن نوزدهم، او نهتنها از قدرت نظامی بلکه از اهرمهای اقتصادی نیز برای کنار زدن رقبا و بهرهبرداری از پیامدهای مناقشات به سود آمریکا استفاده میکند.
رقابت بر سر کریدورها
محمد ممدوف، تحلیلگر مرکز توپچوباشوف در باکو، گفت سفر ونس ممکن است امیدهای مسکو را تضعیف کرده باشد؛ امیدهایی مبنی بر اینکه اقدام نظامی ترامپ در ونزوئلا به معنای احترام او به تقسیمبندیهای نفوذ به سبک یالتا و پذیرش سلطه روسیه در حیاط خلوتش است. او افزود: «سفرهای پررنگ ونس به ارمنستان و آذربایجان خلاف این منطق را نشان میدهد و بیانگر رقابت فزاینده قدرتهای بزرگ بر سر اتصال منطقهای و منابع راهبردی است.»
جاشوا کوچرا، تحلیلگر ارشد گروه بینالمللی بحران، معتقد است انگیزه ترامپ احتمالاً بیش از آنکه کنار زدن روسیه باشد، کسب اعتبار صلحطلبانه بوده است. او گفت: «این یک فرصت کمهزینه برای صلحسازی بود؛ سناریویی تقریباً ایدهآل برای تلاشهای ترامپ جهت کسب جایزه صلح نوبل. پیامدهای ژئوپلیتیک در اولویتهای بعدی قرار دارند. روسیه و ایران هر دو نسبت به پروژه TRIPP ابراز نگرانی کردهاند، اما در هر دو پایتخت میدانند که حتی اگر بخواهند هم توان مقابله با آن را چندان ندارند.»
با این حال، پیامدهای سیاسی و اقتصادی این طرح اجتنابناپذیر است. همانگونه که ترامپ در اوکراین برای دستیابی به توافقهایی درباره مواد معدنی و سایر همکاریهای اقتصادی فشار آورد، پروژه TRIPP نیز آمریکا را در مرکز یک مسیر تجاری جدید قرار میدهد که از آذربایجان به آسیای مرکزی امتداد خواهد یافت. قرار است این مسیر توسط شرکتی تحت کنترل آمریکا ساخته و اداره شود. این طرح همچنین توافق آتشبس سال ۲۰۲۰ با میانجیگری مسکو را که نظارت روسیه بر کریدور حملونقل بازگشاییشده را پیشبینی کرده بود، کنار میزند.
حضور برای فشار
افزایش نقش آمریکا در منطقه میتواند ایران را نیز در مقطعی که تنشها و مذاکرات درباره آینده برنامه هستهای تهران ادامه دارد، بیشتر تحت فشار قرار دهد. مسکو سفر ونس را زیر نظر داشت، اما کار چندانی از دستش برنمیآمد. جنگ فرسایشی ولادیمیر پوتین در اوکراین بخش زیادی از منابع سیاسی و مالی لازم برای حفظ سلطه بر جمهوریهای سابق شوروی را تحلیل برده است و رهبران منطقه در حال شکل دادن به اتحادهای تازهاند.
روسیه اواخر سال گذشته تلاش کرد با استناد به نقش خود در مدیریت شبکه ریلی ارمنستان از طریق یکی از شرکتهای تابعه راهآهن روسیه، در توافق TRIPP مشارکت کند. اما ارمنستان این درخواست را رد کرد و اعلام نمود که هرچند قصد حذف روسیه را ندارد و مسکو نیز میتواند از بازگشایی مسیرهای مسدودشده بهره ببرد، اما توافق با آمریکا مشارکت طرفهای اضافی را پیشبینی نکرده است. ماکسیم یوسین، روزنامهنگار روس، در یادداشتی در روزنامه کومرسانت نوشت: «حدس زدن احساساتی که فعالیت واشنگتن در قفقاز جنوبی در مسکو برمیانگیزد دشوار نیست؛ ناامیدی، سرخوردگی و نوعی احساس درماندگی. جایگاه روسیه در این منطقه و در روابطش با ایروان و باکو در سالهای اخیر بهطور محسوسی تضعیف شده است. دلیل اصلی روشن است: اشتغال بیش از حد به جنگ اوکراین دست روسیه را در سایر حوزهها بسته است.»
دیدار پس از سالها فراموشی
تا پیش از این سفر، بهدلیل جنگ طولانی بر سر قرهباغ کوهستانی، هیچ رئیسجمهور یا معاون رئیسجمهور مستقر آمریکا به ارمنستان یا آذربایجان سفر نکرده بود. ونس ابتدا روز دوشنبه وارد ایروان شد و با پاشینیان توافقهای اقتصادی و راهبردی امضا کرد؛ از جمله قراردادی که به آمریکا اجازه میدهد فناوری و تجهیزات هستهای به ارمنستان صادر کند. ارمنستان که سالها برای تأمین انرژی به روسیه و ایران وابسته بوده، اکنون در حال بررسی پیشنهادهایی از سوی شرکتهای آمریکایی، روسی، چینی، فرانسوی و کرهجنوبی برای ساخت یک رآکتور جدید به جای تنها نیروگاه هستهای ساخت روسیه خود است. توافق با آمریکا شامل تا ۵ میلیارد دلار صادرات اولیه و ۴ میلیارد دلار دیگر برای سوخت و قراردادهای نگهداری میشود.
پاشینیان در نشست خبری مشترک گفت: «این توافق فصل تازهای در تعمیق همکاریهای انرژی میان ارمنستان و ایالات متحده خواهد گشود.» ونس روز بعد در آذربایجان با علیاف توافقنامه مشارکت راهبردی امضا کرد و وعده داد تعدادی کشتی برای حفاظت از آبهای سرزمینی این کشور در اختیارش قرار دهد. علیاف گفت دو کشور وارد «مرحلهای کاملاً جدید» در همکاریهای دفاعی و هوش مصنوعی شدهاند. همکاری با واشنگتن به آذربایجان که روابط راهبردی نزدیکی با اسرائیل دارد این امکان را میدهد که خود را بهعنوان متحدی نزدیک به غرب در میان روسیه و ایران تثبیت کند.
باز کردن زخم های کهن؟
با وجود اهمیت تاریخی این سفر، این رویداد بهسرعت درگیر تاریخ خونین و پیچیده منطقه شد. در پستی در شبکه اجتماعی ایکس، حساب ونس به مراسم ادای احترام او به نسلکشی ارامنه در سال ۱۹۱۵ اشاره کرده بود، اما این پست بعداً حذف شد و موجب نارضایتی جامعه ارمنیهای آمریکا گردید. این موضوع احتمالاً ترکیه، متحد ناتو و مهمترین شریک نظامی آذربایجان، را نیز خشمگین میکند؛ چرا که آنکارا کشتار ارامنه در جنگ جهانی اول را بهعنوان نسلکشی به رسمیت نمیشناسد. این مسئله سالها به تنش میان دو کشور همسایه دامن زده و مرز زمینی ارمنستان و ترکیه از سال ۱۹۹۳ بسته مانده است.
اشتیاق ترامپ به معاملات تجاری، بهویژه در حوزه مواد معدنی، توجه آمریکا را بار دیگر به آسیای مرکزی منطقهای دیگر در حوزه نفوذ سنتی روسیه و محل رقابت با چین جلب کرده است. او در نوامبر میزبان رؤسای جمهور قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان در واشنگتن بود و مجموعهای از توافقها را رونمایی کرد. سفر ونس نشاندهنده یک بازآرایی عمده در قفقاز جنوبی است. گرجستان که زمانی یکی از غربگراترین کشورهای پساشوروی بود و حتی خیابانی در تفلیس به نام جرج دبلیو بوش دارد، به مسکو نزدیکتر شده و عملاً روند عضویت در اتحادیه اروپا را متوقف کرده است.
روسیه و پایان امپراتوری بر قفقاز جنوبی
در همین حال، جایگاه روسیه در آذربایجان و ارمنستان بهطور قابل توجهی تضعیف شده، بهویژه پس از جنگ دوم قرهباغ. روسیه نتوانست توافق صلح ۲۰۲۰ را حفظ کند و در سال ۲۰۲۳ حمله برقآسای آذربایجان منطقه را بازپس گرفت. بیش از ۱۰۰ هزار ارمنی قومی گریختند و خانههای خود را ترک کردند. ارمنستان که سالها به روسیه برای امنیت متکی بود، احساس رهاشدگی کرده و از مسکو فاصله گرفته است. در مقابل، آذربایجان با بهرهگیری از ثروت نفتی خود و مشغولیت روسیه در اوکراین، نفوذ مسکو را به چالش کشیده و اتحادش با ترکیه را تعمیق کرده است.
روابط آذربایجان و روسیه در دسامبر ۲۰۲۴ پس از سقوط پرواز ۸۲۴۳ خطوط هوایی آذربایجان در قزاقستان که ۳۸ کشته بر جای گذاشت، بهشدت تیره شد. این هواپیما از گروزنی، پایتخت جمهوری چچن روسیه، منحرف شده بود؛ جایی که پدافند هوایی روسیه در حال مقابله با یک پهپاد بود و به هواپیما آسیب وارد شد. علیاف خواستار پذیرش مسئولیت و پرداخت غرامت شد. پوتین بابت «حادثه تراژیک» عذرخواهی کرد، اما مسئولیت را نپذیرفت و روابط دو کشور متشنج باقی ماند.
در حالی که آذربایجان توانسته بخشی از شرکای اقتصادی خود را متنوع کند، روسیه همچنان اصلیترین تأمینکننده انرژی ارمنستان و بزرگترین شریک صادراتی آن است و ایروان همچنان به مسکو وابسته مانده است. پس از پایان جنگ قرهباغ، توجهها به نوار استراتژیکی در استان سیونیک ارمنستان جلب شد که آذربایجان آن را «کریدور زنگزور» مینامد؛ حلقهای گمشده در مسیر بالقوه سودآور شرق به غرب موسوم به «کریدور میانی» که میتواند چین و آسیای مرکزی را از طریق آذربایجان به ترکیه متصل کند. اگر پروژه TRIPP عملی شود، میتواند مسیرهای تجاری را بازتعریف کرده و ارتباط مستقیمتری میان آسیا و بازارهای اروپا برقرار کند، بدون عبور از روسیه و ایران، و کانالهای تازهای برای دسترسی منابع به خریداران غربی بگشاید. با این حال، به گفته ممدوف، تحقق این امر به «عمق و دوام تعهد مالی و ژئوپلیتیک آمریکا در مناطقی بستگی دارد که چین و روسیه همچنان بازیگران اصلی قدرت در آن هستند».
