مشاور مدیریت و فعال اقتصادی
اقتصادها همیشه از کمبود منابع آسیب نمیبینند؛ گاهی از کمبود مدیرانی آسیب میبینند که بتوانند در مقیاس منابع موجود تصمیم بگیرند. وقتی افرادی با تجربه محدود بر صندلیهای بزرگ تکیه میزنند، هزینه اشتباهات دیگر فقط متوجه یک سازمان نیست؛ بلکه فرصتهای یک صنعت و حتی آینده یک کشور را تحت تأثیر قرار میدهد.
اقتصاد ایران این روزها بیش از تورم و رکود، با یک بحران عمیقتر روبهروست؛ کوتاهشدن افق تصمیمگیری. در شرایطی که نااطمینانی سیاسی و اقتصادی هر روز بیشتر میشود، بسیاری از کسبوکارها دیگر نمیتوانند حتی برای چند ماه آینده برنامهریزی کنند. پروژههای توسعهای متوقف شده، استخدامها به تعویق افتاده و تمرکز مدیران از «رشد» به «بقا» تغییر کرده است. این همان وضعیتی است که نویسنده از آن بهعنوان «اقتصاد بدون آینده» یاد میکند؛ اقتصادی که در آن سازمانها آنقدر درگیر مدیریت بحرانهای روزمره میشوند که فرصت ساختن فردا را از دست میدهند. گزارش پیشرو تلاش میکند نشان دهد چگونه نااطمینانی به یک «مالیات پنهان» برای اقتصاد تبدیل شده؛ مالیاتی که نه در آمارهای رسمی دیده میشود و نه مستقیماً دریافت میشود، اما سرمایهگذاری، نوآوری و رشد بلندمدت را بهتدریج فرسوده میکند. همچنین راهکارهایی برای بازگرداندن نگاه بلندمدت به اقتصاد و مدیریت بنگاهها بررسی شده است.
اینترنت در ایران دیگر فقط یک ابزار ارتباطی نیست؛ بهتدریج به شاخصی برای سنجش نابرابری اجتماعی و اقتصادی تبدیل میشود. ایده «اینترنت طبقاتی» یا دسترسیهای ویژه، حالا بیش از هر زمان دیگری مفهوم «آپارتاید دیجیتال» را به واقعیتی ملموس نزدیک کرده است؛ وضعیتی که در آن، بخشی از جامعه به اینترنت آزاد، خدمات ابری و ابزارهای جهانی متصل میماند و بخش بزرگتری در اینترنتی محدود، کند و کنترلشده گرفتار میشود. این شکاف تنها به کیفیت اتصال مربوط نیست، بلکه به تفاوت در دسترسی به فرصت، دانش، بازار کار و حتی روایت واقعیت گره خورده است. در شرایطی که اقتصاد دیجیتال به بخش مهمی از معیشت و آینده شغلی میلیونها ایرانی تبدیل شده، محدودسازی اینترنت میتواند فراتر از یک سیاست ارتباطی، به عاملی برای تعمیق مهاجرت نخبگان، فرسایش اعتماد عمومی و عقبماندگی فناورانه کشور تبدیل شود؛ مسیری که بسیاری آن را تهدیدی جدی برای آینده توسعه ایران میدانند.
در بحرانهای اخیر ایران، سیاستگذاری اینترنت از مرز «محدودیت امنیتی» فراتر رفته و به ابزاری برای بازتولید نابرابری طبقاتی تبدیل شده است. اقتصاد دیجیتال که سهم آن از تولید ناخالص داخلی از هدف ۱۰ درصدی به کمتر از ۴ درصد سقوط کرده، با خسارتی روزانه تا ۱۲۰ میلیون دلاری و تهدید معیشت ۱۰ میلیون نفری که به اینترنت وابستهاند، روبهروست. قطعی و اختلالهای مکرر، نه تنها اعتماد سرمایهگذاران و نیروی متخصص را تخریب کرده، بلکه دسترسی را به امتیازی طبقاتی بدل ساخته: برخی از اینترنت پایدارتر و «سفیدتر» بهره میبرند و بقیه پشت دیوار فیلترینگ، ویپیانهای پرهزینه و هراس از خاموشی ناگهانی رها میشوند. این وضعیت، مالیاتی پنهان بر بخش مولد تحمیل میکند، اقتصاد رسمی را به زیرزمین میراند و پارادوکسی تلخ میآفریند: دولتی که شعار توسعه اقتصاد دانشبنیان میدهد، با دست خود زیرساخت اعتماد و پایداری آن را ویران میکند. نتیجه، نه فقط زیان مالی، که زوال آیندهای است که دیگر نمیتوان آن را با شعار ساخت.
اگر قرار است درباره آینده اقتصاد ایران، پیامدهای جنگ، دوره بازسازی، اشتغال و نقش بخش خصوصی حرف بزنیم، باید این بخش را جدیتر از گذشته ببینیم. کسبوکار خانوادگی در ایران فقط یک نوع مالکیت نیست؛ یک سازوکار بقاست.
اینترنت پرو بیش از آنکه یک بسته تازه از سوی اپراتورها باشد، نشانه آغاز فصلی تازه در حکمرانی دیجیتال ایران است؛ فصلی که در آن کیفیت و حتی سطح دسترسی به اینترنت ممکن است دیگر برای همه یکسان نباشد.
جنگها فقط زیرساختها را ویران نمیکنند؛ آنها بازار کار را نیز بهطور عمیق دگرگون میکنند. اقتصاد ایران که پیش از جنگ هم با تورم بالا، فقر گسترده و ضعف ساختاری دستوپنجه نرم میکرد، حالا با موجی از بیکاری مواجه شده که هم ناشی از تخریب مستقیم و هم حاصل اختلال در تولید، تجارت و سرمایهگذاری است. تجربههای جهانی نشان میدهد خطر اصلی هنوز در راه است: بیکاری تأخیری که میتواند ماهها پس از پایان درگیریها اوج بگیرد. در چنین شرایطی، سرعت و کیفیت سیاستگذاری تعیین میکند که این بحران به رکودی طولانی تبدیل شود یا به فرصتی برای بازسازی اقتصاد.
در شرایط بحران و تنشهای امنیتی، یکی از نخستین ابزارهایی که در معرض محدودسازی قرار میگیرد، اینترنت است؛ تصمیمی که اغلب با هدف افزایش امنیت، کنترل تهدیدات و مدیریت فضا توجیه میشود. اما آیا قطع اینترنت واقعاً به تحقق این اهداف کمک میکند یا پیامدهایی پیچیدهتر و پرهزینهتر به همراه دارد؟ بررسی تجربههای جهانی و اصول فنی امنیت سایبری نشان میدهد که این اقدام، بیش از آنکه یک راهحل دقیق و هدفمند باشد، میتواند به اختلال در زیرساختهای حیاتی، افزایش آسیبپذیری سیستمها و تحمیل هزینههای گسترده اقتصادی منجر شود. از سوی دیگر، در دنیای امروز که اینترنت به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره، ارتباطات و حتی مدیریت بحران تبدیل شده، محدودسازی آن میتواند سطح عدم اطمینان و بیثباتی را افزایش دهد. در چنین شرایطی، این پرسش جدیتر از همیشه مطرح است: آیا امنیت با قطع دسترسی تقویت میشود یا با مدیریت هوشمند و پایدار آن؟
در بسیاری از بحرانهای تاریخی، روایتها جلوتر از واقعیت حرکت میکردند؛ تحلیلها شکل میگرفتند و سپس دادهها برای تأیید یا رد آنها میآمدند. اما در بحران اخیر، بهنظر میرسد این رابطه تا حدی معکوس شده است. دادهها زودتر از روایتها به ما میگویند چه چیزی در حال تغییر است.
درگیری نظامی میان ایران و اسرائیل در روزهای اخیر وارد مرحلهای شده که نشانههای اقتصادی آن بیش از گذشته قابل مشاهده است. اگر در روزهای نخست تمرکز تحلیلها بر حملات موشکی و پاسخهای نظامی بود، اکنون نوع اهداف و دامنه عملیات نشان میدهد که جنگ به تدریج از یک رویارویی محدود نظامی به مرحلهای رسیده که آثار اقتصادی آن نیز آشکار شده است. حملات شب گذشته به برخی زیرساختها را میتوان یکی از مهمترین نشانههای این تغییر دانست؛ زیرا در اغلب جنگها زمانی که زیرساختهای اقتصادی یا لجستیکی هدف قرار میگیرند، درگیری عملاً وارد فاز فرسایش اقتصادی میشود.
