تجارت خارجی هر کشوری، آینهی تمامنمای سیاستهای صنعتی، ارزی و کلان آن است. بررسی عملکرد ۳۴ ساله تجارت غیرنفتی ایران، فارغ از نوسانات مقطعی، تصویری از وابستگی ساختاری به درآمدهای نفتی و چالشهای مزمن در زنجیره ارزش صادراتی را به نمایش میگذارد. در این گزارش، با واکاوی دادههای تراز تجاری در سه لایه «ارزش دلاری»، «حجم وزنی» و «ارزش هر تن کالا»، تلاش شده است تا با گذر از روایتهای معمول، به هسته سختِ چالشهای تجاری کشور در سالهای اخیر پرداخته شود؛ روایتی که نشان میدهد چگونه شکاف میان ارزش و وزن صادرات، موتور خروج ارز از کشور را در سالهای اخیر شتاب بیشتری بخشیده است.
کارنامه تراز تجاری ایران؛ سلطه دلار نفتی بر تجارت غیرنفتی
با نگاه به تراز تجاری ایران در ۳۴ سال گذشته میتوان دو نقطه مثبت مشاهده کرد. ارزش دلاری تجارت ایران در سالهای ۹۵ و ۹۷ بیشترین سطح خود را به ثبت رسانده است. در سال ۹۵ تراز تجاری معادل ۳۵۷ میلیون دلار و در سال ۹۷ معادل یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار بوده است. در سایر سالها، میزان واردات کالاهای غیرنفتی بیشتر از صادرات آنها بوده و تراز تجاری کشور را به شدت منفی کرده است. منفی شدن این تراز به معنای تجارتی برپایه صادرات نفت و واردات است؛ لذا در هر سالی ارزش تراز تجاری منفیتر شده، میزان درآمدهای نفتی در کشور افزایش پیدا کرده است.
نامساعدترین وضعیت در ارزش تراز تجاری کشور مربوط به سالهای ۸۷ و ۸۹ است. در این دو سال ارزش واردات بیش از ۳۷ میلیارد دلار بیشتر از صادرات شده است. این در حالی است که درآمدهای نفتی در اواخر دهه ۸۰ اوج گرفته و دست کشور را برای واردات کالاها و خدمات بینالمللی باز کرده است.
آخرین آمار گمرک از سال ۱۴۰۴ نیز حکایت از آن دارد که ارزش دلاری تراز تجاری نسبت به سال ۱۴۰۳ بیش از ۵۷ درصد کاسته شده و به منفی ۶ میلیارد و ۳۵۹ میلیون دلار رسیده است.
شکاف در تراز وزنی؛ از مرغوبیت کالا تا سلطه خامفروشی
وضعیت تراز تجاری وزنی ایران به دو بخش مهم قابل تفکیک است. از سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۸، وزن کالاهای وارداتی نسبت به کالاهای صادراتی بیشتر بوده است. به عبارتی در این دوران کالاهای صادراتی کشور از ارزش بیشتری برخوردار بوده است. اما از سال ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۴، ارزش کالاهای صادراتی به مراتب کاهش پیدا کرده تا جایی که برخی کارشناسان این روند کاهشی را به خامفروشی در کالاهای صادراتی نسبت میدهند.
بالاترین تراز تجاری وزنی در این سالها مربوط به سال ۱۴۰۳ و معادل ۱۱۴ میلیون تن بوده است. اما در سال ۱۴۰۴ این تراز وزنی کاهش پیدا کرده و به ۱۰۹ میلیون تن رسیده است. به عبارتی در سال ۱۴۰۴ میزان صادرات ایران ۱۰۹ میلیون تن بیشتر از واردات بوده است.
تحلیل «ارزش در هر تن»؛ صعود معنادار خروج خالص ارز
تراز تجاری را میتوان بر اساس ارزش دلاری هر تن کالا نیز محاسبه کرد. به عبارتی این تراز نشان میدهد به ازای هر تن تجارت (کالاهای غیرنفتی)، به طور خالص چه میزان ارز به کشور وارد یا از کشور خارج شده است. در ۳۴ سال گذشته همواره این تراز منفی بوده و هر تن تجارت برای ایران به معنای خروج ارز از کشور بوده است.
بهترین وضعیت این تراز در سال ۱۳۷۳ رقم خورده است. در این سال هر تن تجارت به طور خالص حدود ۹۸ دلار ارز از کشور خارج کرده است. اما با گذر زمان وضعیت این تراز نامساعدتر شده تا جایی که در سال ۱۴۰۳ بدترین وضعیت تجاری در این مدت را به ثبت رسانده است. در این سال هر تن تجارت به طور خالص یک هزار و ۴۶۷ دلار از کشور خارج کرده است. همچنین بررسیها نشان میدهد در سال ۱۴۰۴ این آمار بهبود پیدا کرده و به یک هزار و ۶۹ دلار خروج ارز به ازای هر تن تجارت رسیده است.
