رویکرد دوگانه پکن؛ سفر ترامپ به چین مایه نگرانی تهران شده؟ بحران از کنترل خارج می‌شود؟

به گزارش اکوایران، جهانی خسته از جنگ، دیدار روسای جمهور دو ابرقدرت جهانی را از نزدیک تماشا می‌کند.

دیدار در جهانی که تغییر کرده

به نوشته سی‌ان‌ان، سفر پرمخاطره دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده،  فرصتی تاریخی برای دو اقتصاد بزرگ جهان است تا روابط تجاری خود - و لحن رقابتشان - را از نو شکل دهند. اما برای رسیدن به این هدف، او و شی جین پینگ، رهبر چین، باید در دو روز ملاقات، از اختلافات پیچیده‌ای شامل فناوری، تجارت، مواد معدنی حیاتی و تایوان عبور کنند، که اکنون عمیقاً تحت‌الشعاع جنگ ایالات متحده با ایران قرار گرفته است.

این اولین سفر یک رئیس جمهور آمریکایی به چین از زمان سفر ترامپ در سال ۲۰۱۷ است - اما این سفر در پس‌زمینه‌ای بسیار متفاوت انجام می‌شود. ترامپ و شی اکنون در دو سوی یک چشم‌انداز ژئوپلیتیکیِ به طور فزاینده‌ای متزلزل قرار دارند، به ویژه که ایران، شریک نزدیک چین، هم‌چنان در برابر خواسته‌های واشنگتن برای پایان دادن به جنگ با شرایط خودش مقاومت می‌کند. و چین نیز تغییر کرده است: پکن که از اولین تجسم جنگ تجاری و فناوری ترامپ رنج می‌برد، نیروی عظیم صادرات خود را ارتقا داده و خود را به یک قدرت فناوری پیشرفته تبدیل کرده است.

اکنون ترامپ با هم‌تای خود که قدرتش به شکل چشمگیری افزایش یافته و حکومت خود را فراتر از محدودیت‌های دوره‌ای پیشین در چین گسترش داده، دیدار خواهد کرد. در همین حال، شی با رهبری روبرو است که در سیاست خارجی ایالات متحده تحولات اساسی انجام داده، در حالی که طبق قانون ایالات متحده، آخرین دوره ریاست جمهوری اوست.

آنچه ترامپ می‌خواهد

دیدار مهم اکتبر گذشته در کره جنوبی به کاهش تنش‌ها بین ترامپ و شی جین پینگ کمک کرد و توافقاتی برای یک توافق تجاری بزرگ و کاهش تعرفه‌ها حاصل شد. از نگاه ترامپ، ایران احتمالاً محور اصلی گفتگو خواهد بود. ترامپ - که سی‌ان‌ان گزارش داده است که او در حال بررسی جدی‌تر از سرگیری عملیات‌های جنگی بزرگ نسبت به هفته‌های اخیر است - روز سه‌شنبه گفت که قصد دارد «گفتگوی طولانی» با شی جین پینگ داشته باشد. ترامپ در پاسخ به سوالی درباره پیامش به رهبر چین در مورد ایران، گفت: «راستش را بخواهید، فکر می‌کنم او نسبتاً خوب بوده است». ترامپ افزود: «به محاصره نگاه کنید، مشکلی نیست. آنها مقدار زیادی از نفت خود را از آن منطقه دریافت می‌کنند. ما مشکلی نداشته‌ایم. و او دوست من بوده است».

کشتی‌ها و شناورها در تنگه هرمز در نزدیکی شبه جزیره مسندم عمان در اول ماه مه/ عکس از خبرگزاری رویترز

اما بسته شدن این گذرگاه حیاتی نفتی، پیامدهای عمده‌ای برای چین، بزرگترین مصرف‌کننده نفت ایران، و همچنین بسیاری از متحدان کلیدی ایالات متحده در آسیا دارد. انتظار می‌رود ترامپ، شی را تشویق کند تا ایران را به بازگشایی تنگه هرمز و همچنین موافقت با یک توافق صلح مناسب ترغیب کند. در آستانه سفر ترامپ، وزارت خزانه‌داری ایالات متحده ۱۲ فرد و نهاد را به دلیل نقش آنها در «فروش و ارسال نفت ایران» به چین در فهرست سیاه قرار داد. 

اما برخی از مقامات آمریکایی ابراز نگرانی کرده‌اند که ترامپ وارد جلسه‌ای می‌شود که در آن شی جین‌پینگ بسیاری از کارت‌ها را در دست دارد - و اینکه رهبر چین ممکن است از این اهرم برای رسیدن به خواسته‌هایش در مورد موضوعی مهم برای پکن استفاده کند: تایوان. برخی مقامات آمریکایی نگرانند که شی ممکن است از این فرصت برای مذاکره در مورد کاهش حمایت تسلیحاتی ایالات متحده از تایوان استفاده کند. با این حال، انتظار نمی‌رود هیچ تغییری در سیاست ایالات متحده در این زمینه ایجاد شود.

تجارت نیز هم‌چنان در دستور کار خواهد بود و اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، قرار است پیش از نشست رهبران، به همتای خود هه لیفنگ برای دیداری در سئول بپیوندد. همچنین بیش از دوازده نفر از رهبران تجاری، از جمله تیم کوک، مدیرعامل اپل، و ایلان ماسک، مدیرعامل تسلا و اسپیس ایکس، که زمانی رهبر تلاش‌های ترامپ برای کاهش بودجه دولت فدرال بود، به عنوان بخشی از هیئت آمریکایی سفر می‌کنند. همچنین انتظار می‌رود ترامپ موضوع هوش مصنوعی را مطرح کند، زیرا ایالات متحده و چین در رقابت برای ساخت پیچیده‌ترین و پیشرفته‌ترین فناوری هوش مصنوعی هستند. و رئیس جمهور ایالات متحده روز دوشنبه خاطرنشان کرد که سرنوشت جیمی لای، غول سابق رسانه‌ای هنگ کنگ، که اوایل امسال به 20 سال زندان محکوم شد، و کشیش ازرا جین، که در یک سرکوب گسترده در کلیساها و شهرهای مختلف چین دستگیر شد، را مطرح خواهد کرد.

آنچه شی جین پینگ می‌خواهد

این حس که چین در مذاکرات دست قوی دارد، از سوی طرف چینی کاملاً محسوس است. منابع چینی در هفته‌های اخیر به سی‌ان‌ان گفتند که پکن درگیری پرهزینه واشنگتن با ایران و انتخابات میان‌دوره‌ای قریب‌الوقوع ایالات متحده را فرصتی بی‌نظیر برای بهره‌برداری می‌داند. 

استقبال شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، از دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در 9 نوامبر 2017 در پکن/ عکس از گتی‌ایمیجز

اولویت فوری چین، تقویت آتش‌بس تجاری حاصل شده در کره جنوبی است. اما پکن آماده خواهد بود تا از بازار داخلی گسترده و تسلط خود بر زنجیره تأمین عناصر خاکی کمیاب برای پیشبرد اهداف عمیق‌تر استفاده کند. به گفته منابع چینی و دیپلمات‌های منطقه‌ای آشنا با تفکر پکن، این می‌تواند شامل درخواست از ایالات متحده برای کاهش محدودیت‌های صادرات فناوری پیشرفته باشد.

انتظار می‌رود چین ایالات متحده را برای تنظیم سیاست تایوان خود به منظور ابراز «مخالفت» (به جای عدم حمایت) از استقلال تایوان و کاهش فروش اسلحه به این جزیره تحت فشار قرار دهد. پکن همچنین می‌خواهد شرکت‌هایش، از جمله سازندگان خودروهای برقی، دسترسی بیشتری به بازار ایالات متحده داشته باشند و از لیست سیاه خارج شوند. در داخل چین، ترامپ مشتاق است تا پیروزی‌های ملموسی را برای رأی‌دهندگان آمریکایی به ارمغان بیاورد، مانند خریدهای بزرگ محصولات کشاورزی ایالات متحده توسط چین و جت‌های بوئینگ - که می‌تواند اهرم فشار بیشتری برای پکن جهت پیشبرد دستور کار خود ایجاد کند.

 رئیس جمهور آمریکا در حال ورود به چینی بسیار متفاوت از آخرین سفر خود تقریباً یک دهه پیش است. در مواجهه با تنش‌های فزاینده با ایالات متحده - که بخش عمده‌ای از آن توسط اولین دولت ترامپ آغاز شد - پکن تلاش گسترده‌ای از بالا به پایین را برای تقویت خودکفایی در زنجیره‌های تأمین و فناوری پیشرفته آغاز کرده است. توانایی چین در تحمل نوسانات - از شوک انرژی جهانی فعلی گرفته تا آشفتگی تجاری ناشی از تعرفه‌ها  - اکنون از نظر پکن، به عنوان توجیهی برای این تلاش‌ها محسوب می‌شود. ظهور فناوری بومی چین در هوش مصنوعی، انرژی سبز و رباتیک، آنچه پکن مدت‌هاست به آن اشاره می‌کند و برخی از تحلیلگران آمریکایی مدت‌هاست از آن می‌ترسند را برجسته می‌کند: محدودیت‌های ایالات متحده، چین را به سمت قوی‌تر شدن و کاهش وابستگی به آمریکا، حتی در فناوری پیشرفته، سوق می‌دهد.

برای شی، نکته اصلی این است که یک رابطه پایدار با ایالات متحده، پیشرفت چین را تقویت می‌کند. و با حضور ترامپ در کاخ سفید، هدف شی استفاده از روابط شخصی رهبران برای کاهش اصطکاک‌ها در صورت امکان است. اما جنگ ایران، پیچیدگی جدید - و فرصت بالقوه - را برای شی ایجاد می‌کند، که باید فوریت ایالات متحده را برای یافتن راه حلی برای این درگیری مدیریت کند. چین تلاش کرده است تا خود را به عنوان یک صلح‌طلب بالقوه به تصویر بکشد، که شی ممکن است به دنبال ایجاد حسن نیت با همتای آمریکایی خود باشد. پکن می‌داند که رویکرد معامله‌گرایانه‌تر ترامپ نسبت به آنها با تندروهای آمریکا و چین که مایلند رئیس جمهور رویکرد سخت‌تری اتخاذ کند، در تضاد است. و اگر این دیدار منجر به ثبات بیشتر بین دو ابرقدرت شود، چین آن را یک موفقیت خواهد دانست.

بیم‌وامید تهران

در همین شرایط، المانیتور در کزارشی این دیدار را از منظر تهران بررسی کرده است. بر اساس این گزارش، در حالی که ترامپ برای دیدار با شی عازم پکن شده،  ایران این نشست را با ترکیبی از اضطراب و خوش‌بینی محتاطانه، که ناشی از اتکای استراتژیک به پکن است، دنبال می‌کند. در واقع،  تهران از نزدیک نشست ترامپ-شی را زیر نظر دارد تا دریابد که آیا چین هم‌چنان به عنوان حامی تهران عمل خواهد کرد یا اینکه مایل است به قدرتی مبدل شود که ایران را تحت فشار قرار دهد.  برای تهران، چین دیگر صرفاً یک مشتری بزرگ نفت یا شریک ژئوپلیتیکی نیست. در بحبوحه بن‌بست شکننده پس از جنگ در تنگه هرمز، پکن به طور فزاینده‌ای تنها قدرت جهانی محسوب می‌شود که قادر است هم‌زمان واشنگتن را مهار کند، ثبات منطقه‌ای را حفظ کند و از تنهایی ایران جلوگیری کند.

اما این اتکا، آسیب‌پذیری‌های ایران را نیز آشکار می‌کند. در تهران، مقامات و مفسران اذعان می‌کنند که منافع پکن به طور کامل با استراتژی تشدید تنش تهران در هرمز هم‌سو نیست - به ویژه که چین به دنبال جلوگیری از اختلالات طولانی مدت در جریان انرژی جهانی و بی‌ثباتی گسترده‌تر منطقه‌ای است.

عبدالرضا رحمانی فضلی، سفیر ایران در چین، روز سه‌شنبه تصویری دقیق و سنجیده از انتظارات ایران از سفر ترامپ به پکن از ۱۳ تا ۱۵ مه ارائه داد. اظهارات او، ضمن تأکید علنی بر استحکام روابط ایران و چین، نگرانی‌های فزاینده در تهران را نیز آشکار کرد مبنی بر این‌که چین می‌تواند بی‌سروصدا به کانالی تبدیل شود که از طریق آن فشار آمریکا بر صادرات نفت و امنیت دریایی ایران منتقل شود. رحمانی فضلی با اشاره به اقدامات تهران در تنگه هرمز به عنوان اقدامی دفاعی، گفت: «اقدامات امنیتی ایران در پاسخ به تهدیدات و جنگ تحمیلی است، نه اقدامی علیه تجارت قانونی یا منافع شرکای استراتژیک».

این تمایز، محور اصلی پیام‌رسانی فعلی ایران به پکن است. از زمان آغاز جنگ با ایالات متحده و اسرائیل در اواخر فوریه، ایران تلاش کرده است تا موضع نظامی خود در هرمز را نه به عنوان حمله‌ای به تجارت جهانی، بلکه به عنوان واکنشی به «جنگ تحمیلی» در خلیج فارس - همراه با حضور غرب در منطقه و نظامی‌سازی آن - ارائه دهد. این استدلال به ویژه برای چین که بخش عمده‌ای از صادرات نفت ایران را وارد می‌کند و به شدت به تجارت دریایی بی‌وقفه از طریق هرمز وابسته است، اهمیت دارد.

بحران تنگه و سیگنال تهران به پکن 

تنگه هرمز تقریباً یک پنجم از محموله‌های نفتی جهان را عبور می‌دهد و هرگونه بی‌ثباتی طولانی مدت را به تهدیدی مستقیم برای امنیت انرژی چین و بازارهای جهانی به طور گسترده‌تر تبدیل می‌کند. و به نظر می‌رسد مقامات ایرانی به شدت از این واقعیت آگاه هستند. در پس اصرار عمومی تهران مبنی بر اینکه چین همچنان یک شریک استراتژیک است، این شناخت فزاینده نهفته است که پکن در نهایت ثبات را بر هم‌سویی ایدئولوژیک اولویت می‌دهد.

دیدار وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، با با هم‌تای ایرانی خود، عباس عراقچی در جریان دیدار دوجانبه در پکن، در ۶ می ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری شینهوا

به نظر می‌رسد این احتمال - که پکن بیشتر با مواضع ایالات متحده در مورد هرمز همسو شود - در حال شکل‌دهی به موقعیت دیپلماتیک ایران پیش از اجلاس ترامپ-شی است. سفیر ایران بارها بر ماهیت «ساختاری» روابط ایران و چین تأکید کرد و این مشارکت را ریشه در ضرورت متقابل به جای هم‌سویی موقت در زمان جنگ دانست. او خاطرنشان کرد که روابط نفتی بین دو کشور باید از دریچه اقتصاد سیاسی «مقاومت» و منافع متقابل دیده شود: «چین برای امنیت انرژی خود به منابع متنوع نیاز دارد و ایران برای غلبه بر فشارهای غیرقانونی که با آن روبرو است، شرکای پایدار می‌خواهد». با این پیام، تهران به دنبال اطمینان‌بخشی به پکن است که علی‌رغم نوسانات فعلی تنگه هرمز، جمهوری اسلامی ایران هم‌چنان یک شریک بلندمدت قابل اعتماد است.

هم‌گرایی آرام ایالات متحده و چین؟

با این حال، هم‌زمان، تهران در تلاش است  تا از نزدیک شدن چین به موضع واشنگتن در مورد هرمز جلوگیری کند. این نگرانی به ویژه پیش از سفر ترامپ بسیار پررنگ بوده است. مقامات آمریکایی پیش از این اعلام کرده‌اند که مذاکرات با شی شامل خرید نفت ایران توسط چین، امنیت دریایی و ثبات گسترده‌تر خلیج فارس خواهد بود.  این نگرانی در تهران وجود دارد که پکن ممکن است به تدریج از اهرم خود برای سوق دادن بحران به سمت تنش‌زدایی با شرایطی که برای واشنگتن مطلوب‌تر است، استفاده کند. 

سفیر ایران ضمن استقبال از نقش احتمالی چین در کاهش تنش‌ها بین تهران و واشنگتن، هشدار داد که از نظر تهران، میانجی‌گری نباید به ابزاری برای مدیریت فشار علیه ایران تبدیل شود. در اصل، به نظر می‌رسد تهران نگران است که دیپلماسی با میانجی‌گری‌ طریق پکن، به سازوکاری نرم‌تر برای اجرای خواسته‌های آمریکا - به‌ویژه در مورد هرمز، غنی‌سازی اورانیوم و امتیازات مربوط به تحریم‌ها - تبدیل شود.

جی دی ونس، معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده، به همراه سپهبد عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان  و محمد اسحاق‌دار،  وزیر امور خارجه پاکستان، پس از ورود به اسلام‌آباد برای مذاکره با مقامات ایرانی، 11 آوریل 2026/ عکس از خبرگزاری آسوشیتدپرس

رویکرد دوگانه؛ اتکای نگران‌کننده به پکن

با این حال، در زیر رتوریک اعتماد استراتژیک، عدم قطعیت قابل مشاهده‌ای نهفته است. وقتی از رحمانی فضلی پرسیده شد که آیا تهران پیام خاصی را از طریق پکن به ترامپ منتقل کرده است یا خیر، پاسخ روشنی ارائه نداد. در عوض، او اصرار داشت که ایران دیپلماسی را «شبکه‌ای از ظرفیت‌ها» می‌داند و تعاملات همزمان این کشور با چین، پاکستان و قطر را ستود. به نظر می‌رسد این فرمول‌بندی برای مقابله با این برداشت در داخل ایران طراحی شده است که تهران بیش از حد به پکن وابسته می‌شود.

شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین در انتظار دیدار با هم‌تای ایرانی‌اش، مسعود پزشکیان در کازان قزقستان، 23 اکتبر 2024/ عکس از گتی‌ایمیجز

موضع پکن در طول این درگیری، نشان‌دهنده یک اقدام متعادل‌کننده بوده است. پکن همواره با تشدید نظامی علیه ایران مخالفت کرده، از کمپین‌های فشار آمریکا انتقاد کرده و از حق تهران برای انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز دفاع کرده است. در عین حال، مقامات چینی بارها خواستار احیای «عبور عادی و ایمن» از طریق تنگه هرمز شده‌اند و از تأیید کامل تاکتیک‌های دریایی ایران خودداری کرده‌اند. این رویکرد دوگانه توضیح می‌دهد که چرا تهران به اجلاس ترامپ و شی جین پینگ با امید و نگرانی نگاه می‌کند.

از یک سو، مقامات ایرانی احتمالاً معتقدند که چین می‌تواند واشنگتن را از دنبال کردن تشدید نظامی عمیق‌تر یا تحریم کامل اقتصادی بازدارد. از سوی دیگر، تهران نگران است که این نشست بتواند به درک هماهنگ‌تری بین ایالات متحده و چین در مورد امنیت کشتیرانی و صادرات نفت ایران منجر شود - حتی اگر به صورت دیپلماتیک و نه قهری تنظیم شود.

بازیگری پکن در منطقه، هم فرصت و هم تهدید؛ بحران از کنترل خارج می شود؟

زمینه ژئوپلیتیکی گسترده‌تر، محاسبات را حتی مهم‌تر می‌کند. آتش‌بس شکننده بین ایران و ایالات متحده -پس از درگیری‌های اخیر در نزدیکی هرمز، شکست پیشنهادهای متقابل دیپلماتیک یکی پس از دیگری و افزایش درگیری‌های منطقه‌ای- هم‌چنان به شدت شکننده است.  در همین حال، کشورهای عربی خلیج فارس هم‌چنان از احتمال سرایت درگیری‌های جدید به زیرساخت‌های انرژی و خطوط کشتیرانی منطقه به شدت نگران هستند.

آتش‌سوزی و دود غلیظ از یک تأسیسات نفتی در فجیره، امارات متحده عربی، ۱۴ مارس ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری آسوشیتدپرس

این ترکیب به چین وزن دیپلماتیک غیرمعمولی می‌دهد - اما هم‌چنین میزان تمایل آن را برای پیشروی محدود می‌کند. در واقع، منافع اصلی پکن هم‌چنان ثبات است. برای تهران، این واقعیت هم یک فرصت و هم یک محدودیت استراتژیک است. 

ایران ممکن است چین را به عنوان مهمترین سپر خارجی خود در رویارویی فعلی ببیند، اما هم‌چنین به طور فزاینده‌ای آگاه است - اگر نگران نباشد - که حمایت پکن مشروط به جلوگیری از فراتر رفتن بحران خلیج فارس از کنترل است.