سراب «سپیده‌دم تاریخی» ترامپ برای منطقه؛ آیا همه در خاورمیانه از جنگ خسته شده‌اند؟

پس از سال‌ها جنگ و ویرانی، مردم خاورمیانه، از سوریه تا غزه و لبنان، دیگر تنها خواسته‌شان این است که زندگی کنند. خستگی ناشی از خشونت و درگیری، فرصتی برای گفتگو و بازسازی فراهم کرده و باعث شده صداهایی از امید و همزیستی میان جوامع مختلف شنیده شود. حتی در میان خرابه‌ها، روحیه‌ای جوانه می‌زند که به دنبال صلح و آینده‌ای بهتر برای نسل‌های آینده است.حال باید دید خاورمیانه می تواند با وجود تنش های پایدار حاکم بر منطقه به ثبای که سال‌هاست به دنبال آن است برسد یا خیر.

ما می‌خواهیم زندگی کنیم!

به نوشته نیویورک‌ تایمز،‌ از میان خرابه‌ها و ویرانی‌ها، شکنجه و ترس، گرد و غبار و آوار، چیزی در خاورمیانه در حال جوانه زدن است؛ روحیه‌ای که از چرخه‌های بی‌پایان خشونت خسته شده‌است و به دنبال ساخت آینده کودکان منطقه است. این احساس شکننده، مورد مناقشه و آسیب‌پذیر است. اما با بیش از نیم میلیون کشته در جنگ ۱۳ ساله سوریه و ۷۰ هزار فلسطینی در جنگ دو ساله غزه، خستگی در منطقه فراگیر است. خسته‌شدگان از جنگ می‌گویند: انتقام‌جویی را کنار بگذارید و دوباره فکر کنید. آنچنان که محمود درویش شاعر فلسطینی گفته است: «در این زمین، چیزی وجود دارد که شایسته‌تر زندگی باشد». حال گویی صداهایی از خاورمیانه جنگ زده شنیده می‌شود: «ما فقط می‌خواهیم زندگی کنیم.»

اگر هدفی در عربستان سعودی وجود داشته باشد، آن است که تبدیل به یک قدرت عمده شود که نماینده اسلام مدرن، باز و پیشرفته از نظر تکنولوژی باشد، دور از هر ایدئولوژی پان عربی تهاجمی. اگر واژه‌ای رایج در میان پادشاهی‌های سنی خلیج فارس باشد، که زمانی در اقابت خطرناک با ایران افتاده بودند، آن واژه «عملگرایی» است. با این حال، منطقه همچنان انفجاری باقی مانده است. ایالات متحده در پاسخ به کشته شدن دو سرباز آمریکایی و یک مترجم آمریکایی این ماه، به گروه داعش در سوریه حملات هوایی سنگینی انجام داد که وزیر دفاع، پیت هگست، آن را «اعلامیه‌ای برای انتقام» خواند.

این حملات، اندکی پس از آن انجام شد که دولت ترامپ در استراتژی امنیت ملی خود اعلام کرد منطقه «در حال تبدیل شدن به جایی برای همکاری، دوستی و سرمایه‌گذاری است» و اضافه کرد که روزهایی که «خاورمیانه سیاست خارجی آمریکا را تحت سلطه داشت» خوشبختانه به پایان رسیده است. این خوش‌بینی، که تا حد زیادی بر اساس توافق صلح غزه در شرم‌الشیخ مصر در ۱۳ اکتبر است، اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد، درست مانند ادعای رئیس‌جمهور ترامپ آن روز که گفت رسیدن به چنین پیشرفتی ۳۰۰۰ سال طول کشیده است.

همه از جنگ خسته شده‌اند؟

در سوریه، فرقه‌گرایی با تمایل به وحدت رقابت می‌کند و خشونت شعله می‌کشد. جنگ در یمن ادامه دارد. شهرک‌نشینان اسرائیلی با حمایت یک کابینه راست افراطی اسرائیل در کرانه باختری زمین فلسطینیان را تصاحب می‌کنند. توافق غزه از هم‌اکنون متزلزل به نظر می‌رسد. اسرائیل و حماس برای کسب برتری با یکدیگر درگیرند.

همه چیز درباره مرحله بعدی طرح صلح نیروی بین‌المللی تثبیت‌کننده برنامه‌ریزی‌شده، خلع سلاح حماس، عقب‌نشینی اسرائیل و نقش تشکیلات خودگردان فلسطینی پرچالش به نظر می‌رسد. با این حال، تقریباً هیچ‌کس بازگشت به جنگ را نمی‌خواهد. در طول چند ماه از سراسر منطقه، امید و وحشت در نوسان بود. شاید جالب‌ترین نکته، عزم آرام بسیاری از مردم برای جانبداری از وعده‌ها به جای ناامیدی و ویرانی بود.

گرشوم گورنبرگ، نویسنده و تاریخ‌نگار اسرائیلی ادعا می‌کند که جنگ غزه اصل اسرائیلی مبارزه در جنگ‌های کوتاه را نقض کرد، او گفت: «در اسرائیل کاملاً خستگی وجود دارد؛ ارتش خسته است و خدمت ذخیره بسیار زیاد بوده است. این عوامل علیه ازسرگیری جنگ موثر هستند.»

فرصت برای گفتگو

خستگی می‌تواند فضایی برای گفتگو ایجاد کند، به ویژه وقتی که با تغییرات گسترده در منطقه همراه شود که حداقل احتمال تغییر ذهنیت‌ها را در خود دارد.   تهران اکنون به دنبال اصلاح مسائل داخلی است و مسائل منطقه ای در اولویت نیست. کنش نسبی آن ممکن است فرصتی برای کسانی باشد که می‌خواهند از چرخه‌های بی‌پایان درگیری دور شوند.

اکثریت سنی اکنون دولت سوریه را هدایت می‌کنند. با حمایت عربستان سعودی و ترکیه، بیشتر آن‌ها علاقه‌ای به ادامه درگیری ندارند و می‌خواهند بازسازی کنند و فرصت‌های اقتصادی جدید را در دست بگیرند. از غزه تا مرز لبنان با اسرائیل و شمال سوریه، رژه خرابه‌ها حس نوعی فاجعه را به نمایش می‌گذارد که نشانگر بیهودگی نهایی خشونت و محکومیت شدید شکست انسانی عظیم است.

مسیر پیش‌بینی‌نشده

چهار سال پس از جنگ عرب-اسرائیلی یوم کیپور در ۱۹۷۳، غیرقابل تصور رخ داد: انور سادات، رئیس‌جمهور مصر، در کنست اسرائیل در قدس سخنرانی کرد. یک رهبر راست افراطی اسرائیلی، مناخم بگین، که تصمیم داشت به یک شهرک در صحرای سینا بازنشسته شود، آن سرزمین را در ازای صلح با مصر واگذار کرد. توافق در ۱۹۷۹ امضا شد. گرشنبرگ، نویسنده اسرائیلی، یادآوری می‌کند که نشسته بود در یک کافه در اورشلیم و اعلان دیدار قریب‌الوقوع سادات را شنید: «اگر اورسون ولز همان پخش مشهور خود در ۱۹۳۸ را تکرار می‌کرد و اعلام می‌کرد موجودات فضایی فرود آمده‌اند، باورپذیرتر بود.»

با توجه به انبوه کینه‌ای که هنوز در سراسر منطقه باقی مانده، هر استدلال منطقی احتمالاً نتیجه می‌گیرد که «سپیده‌دم تاریخی» ترامپ برای صلح در منطقه شکست‌خورده خواهد بود، مانند بسیاری از تلاش‌ها برای حل مناقشات اسرائیلی-فلسطینی و دیگر درگیری‌ها. دیگر هیچ‌کس نمی‌تواند تصور کند که مروان برغوثی در کنست صحبت کند، همان‌طور که نمی‌توانست تصور کند سادات آن کار را بکند. با این حال، در میان خرابه‌های سوریه، کلمات شاعر بزرگ تونسی ابوالقاسم الشابی اغلب تکرار می‌شوند: «اگر مردم اراده زندگی داشته باشند، سرنوشت باید اطاعت کند.» و ویکتور هوگو از فرانسه نوشت: «هیچ چیز نزدیک‌تر از غیرممکن نیست.»