به گزارش اکوایران، با وقوع جنگ بزرگ در خاورمیانه، به نظر میرسد ترکیه و کشورهای عربی کنارۀ خلیج فارس را بهسوی همکاری دفاعی ژرفتر سوق میدهد و این احتمال را ایجاد میکند که یک همگرایی امنیتی منطقهای شکل بگیرد؛ بااینوجود اتحادی همانند ناتو بهدلیل محدودیتهای ساختاری و سیاسی همچنان هدفی دور از دسترس باقی مانده است.
حملههای پرخسارت و نقش آیندۀ ترکیه
به نوشته المانیتور، گسترش جنگ آمریکا-اسرائیل به زیرساختهای انرژی منطقه، دینامیک امنیتی منطقه را تغییر شکل میدهد و در میان تردیدها نسبت به پشتیبانی آمریکا و ترس از سلطهگری اسرائیل، ترکیه و کشورهای خلیج فارس را بهسوی هماهنگی دفاعی ژرفتر میراند. همگرایی این فشارها، جاهطلبیهای عثمانیگری دیرینۀ ترکیه را برای یک چارچوب امنیتی منطقهای به رهبری آنکارا احیا کرده است. بااینحال، شکافهای ساختاری و محدودیتهای سیاسی به این معنی است که هرگونه تلاش در این راستا احتمالاً به صورت همگراییهای منعطف نمایان میشود و نه یک اتحاد رسمی به شیوۀ ناتو.
حملات به زیرساختهای انرژی حیاتی از جمله تأسیسات عمدۀ گاز و پالایشگاه در کویت، قطر و سعودی، باعث آتشسوزی، تعطیلی و اختلالات شایان توجه در عرضه شده است. ماهیت محدود پاسخ آمریکا، تردیدها در پایتختهای خلیج فارس دربارۀ قابلیت اعتماد تضمینهای امنیتی آمریکا را عمیقتر ساخته است.
روز چهارشنبه، حمل به تأسیسات گاز رأس لفان در قطر حدود ۱۷ درصد از ظرفیت صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) این کشور را قطع کرد. برآورد خسارت سالانۀ این حمله به میزان ۲۰ میلیارد دلار میرسد و نگرانیهایی را در مورد اختلال در عرضه به اروپا و آسیا ایجاد کرد؛ نگرانیهایی که میتوانند سالها طول بکشند. هاکان فیدان، وزیر امور خارجۀ ترکیه، همزمان با تشدید حملات، برای شرکت در یک جلسۀ مشورتی از وزرای خارجه عرب و مسلمان به ریاض سفر کرد؛ جلسهای که مطابق گفتۀ فیدان، مقامات در آن «اقدامات دائمی» برای توقف حملات ایران را به بحث گذاردند.
درحالیکه وزرا در حال برگزاری جلسه بودند، حمله به ریاض و داراییهای سعودی در سرتاسر پادشاهی ادامه پیدا کرد، آنچنانکه وزارت دفاع تأیید کرد که یک پهپاد به پالایشگاه سامرف (SAMREF) - یک سرمایهگذاری مشترک شرکت آرامکوی سعودی و اکسونموبیل در بندر ینبع واقع در کنارۀ در دریای سرخ - اصابت کرده است.
روابط گرمی که راهبردی خواهد شد
علی باکیر، استادیار پژوهشی دانشگاه قطر، به المانیتور گفت: «چیزی که ترکیه در سطح دفاعی درصصد آن است، گسترش انتقال سلاح و فناوری به کشورهای خلیج فارس است.» او معتقد است جنگ اسرائیل-آمریکا و ایران به احتمال زیاد همکاری دفاعی بین آنکارا و پایتختهای خلیج فارس را شتاب بخشیده و حتی میتواند پایههای یک ساختار امنیتی منطقهای ساختاریافته را بگذارد.
در واقع فیدان پس از مذاکرات در دوحه با نخستوزیر شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، اعلام کرد که ترکیه و قطر «گامهای عملی» را برای تقویت روابط دفاعی خواهند برداشت، اما بهطور عمومی دربارۀ ماهیت این گامها در قطر (محل دومین توقف در سفرش به خلیج فارس) توضیحی ارائه نداد. دوحه نزدیکترین همپیمان ترکیه در خلیج فارس و میزبان تنها پایگاه نظامی ترکیه در منطقه است که با حدود ۳٬۰۰۰ سرباز، دارای فرماندهی مشترک است و ظرفیت گسترش تا ۵٬۰۰۰ سرباز را نیز دارد. این پایگاه، در جنوب پایتخت قطر، هم بهعنوان مرکز اعزام نیروی پیشرو و هم بهعنوان تأسیساتی برای تقویت توان دفاعی قطر و همکاری یکپارچه با نیروهای ترکیهای عمل میکند. ترکیه افزون بر روابط نزدیک با قطر، با سایر کشورهای خلیج فارس، از جمله در زمینۀ انتقال فناوری، همکاریهای دفاعی در حال رشدی دارد.
در این راستا، عربستان سعودی بهعنوان پایۀ اصلی گسترش روابط شناخته میشود؛ همانگونه که معامله تاریخی تقریباً ۳ میلیارد دلاری بایکار آکینجی UAV نشان میدهد — معاملهای برای خرید و تولید مشترک هواپیماهای بدون سرنشین بایکار — و نیز توافقهای اخیر برای تولید احتمالی بالگردهای گوکبی در این کشور. نقش ریاض بهعنوان شریک احتمالی در برنامۀ هواپیمای رادارگریز کاان (KAAN) ترکیه، افزون بر بسته دفاعی عظیم ۶ میلیارد دلاری که در حال حاضر در حال مذاکره است و شامل خرید سیستمهای مختلف سلاح ترکیهای با عناصر تولید مشترک است، نشاندهندۀ تغییر از خرید ساده به همکاری صنعتی ژرف است.
روابط دفاعی بین ترکیه و امارات متحد عربی از سال ۲۰۲۳، زمانی که شرکت بزرگ دفاعی اماراتی ادج با بایکار همکاری کرد تا موشکهای هدایتشونده را در هواپیماهای ترکیهای ادغام کند، بهسرعت گسترش یافته است. امارات در سال ۲۰۲۴ نیز شروع به دریافت هواپیماهای بدون سرنشین بایراکتار آکینجی برای توسعه مشترک و ساخت توانمندی مشترک کرد؛ امری که نشاندهندۀ تغییر از خرید ساده است. خرید ۳۶۷ میلیون دلاری کویت از هواپیماهای بدون سرنشین بایراکتار تیبی۲ در سال ۲۰۲۳ و تلاش اخیر ترکیه برای تقویت همکاری صنعت دفاعی با عمان نشان میدهد که آنکارا تلاش دارد نقش خود را در خلیج فارس فراتر از فروش هواپیماهای بدون سرنشین و به سوی شراکتهای امنیتی گستردهتر و بلندمدت گسترش دهد.
پیدایش یک اتحاد منطقهای؟
فشارهای دفاعی روبه افزایش بر کشورهای خلیج فارس میتواند به ایجاد حرکت تازه در راستای تحقق آرزوی طولانیمدت ترکیه برای تشکیل اتحاد منطقهای کمک کند. فیدان در پایان ژانویه، به دعوت از مدل یکپارچهسازی منطقهای مانند اتحادیه اروپا برای تقویت صلح و رفاه اشاره کرد: «هیچ تسلطی وجود نخواهد داشت؛ هیچ تسلط ترکیه، هیچ تسلط عرب، هیچ تسلط ایرانی و هیچ نوع تسلط دیگری.» فیدان در گفتگو با الجزیره افزود: «به چگونگی پیشرفت اتحادیۀ اروپا از صفر تا اینجا نگاه کنید. چرا ما نمیتوانیم؟» بر اساس گفتۀ باکیر، حملات به خلیج فارس و عدم توانایی ایالات متحد در ارائۀ امنیت جامع در منطقه، میتواند احتمال این اتحاد را افزایش دهد: «جنگ اسرائیل-آمریکا و ایران محیط راهبردی دشواری برای ترکیه و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس ایجاد میکند.»
باکیر میگوید، نتایج احتمالی - از جمله آمریکایی که بهتدریج اتکاءناپذیرتر میشود - مستقیماً هم آنکارا و هم کشورهای خلیج فارس را درگیر کرده و نیاز فوری به یک چارچوب امنیتی منطقهای تازه را تشدید میکند. ترکیه همچنین در حال بررسی امکان همپیمانی با چهارچوب امنیتی عربستان-پاکستان است که در ماه سپتامبر امضا شد و هدف آن تقویت هماهنگی دفاعی و بازدارندگی بود؛ از جمله مادهای در آن چهارچوب که حمله به یک طرف را بهعنوان مسئلهای جمعی در نظر میگیرد. پیش از سفر ماه فوریۀ اردوغان رئیسجمهور ترکیه به سعودی، مقامات سعودی اعلام کردند که این موضوع در حال حاضر مدنظر قرار ندارد. بااینحال، باکیر معتقد است که احتمال عضویت ترکیه در این پیمان دوطرفه بهعنوان کشور سوم میتواند جذابیت پیدا کند: «این پنجره اکنون باز است تا همۀ این اقدامات انجام شوند.» باکیر افزود: «این وضعیت هم نیاز فوری و هم شرایط سیاسی را برای کشورهای خلیج فارس و ترکیه برای تعیین شرایط امنیتی خود ایجاد میکند.» باکیر همچنین افزود: «ترکیه احتمالا گفتوگوی امنیتی عربستان-ترکیه-پاکستان را تسریع کند.»
بر اساس گفته باکیر، چنین چارچوب سهجانبهای میتواند زمینه را برای ورود سایر بازیگران فراهم آورد و «پایهای معتبرتر برای یک ساختار امنیتی گستردهتر» برای اتحاد احتمالی کشورهای خلیج فارس باشد. سینم چنگیز، عضو غیرحاضر گالف اینترنشنال فاروم واقع در واشنگتن، نگرشی محتاطانهتر ابراز میکند. او باور دارد که در این مرحله، «نه یک اتحاد نظامی یا دفاعی، بلکه یک همکاری سیاسی قوی پشتیبانیشده توسط ارادۀ سیاسی روشن» واقعیتر است. چنگیز در گفتگو با المانیتور افزود، «آیا شاهد تشکیل اتحادی هستیم؟ نه یک اتحاد نظامی یا دفاعی، بلکه یک همکاری سیاسی قوی پشتیبانیشده توسط ارادۀ سیاسی روشن.»
