به گزارش اکوایران، در شرایطی که نظم امنیتی خاورمیانه بیش از هر زمان دیگری در وضعیت گذار قرار گرفته، اظهارات تحلیلگران و دیپلماتهای پیشین بار دیگر به یکی از منابع مهم برای فهم جهتگیری تحولات تبدیل شده است.
مجموعهای از بحرانهای همزمان؛ از تنشهای ایران و آمریکا گرفته تا درگیریهای پراکنده در لبنان و غزه و همچنین رقابت قدرتهای بزرگ در سطح جهانی، فضایی را شکل داده که در آن تصمیمها و رفتارهای سیاسی، بیش از گذشته اثرات زنجیرهای و فرامرزی پیدا کردهاند.
در چنین بستری، موضوعاتی مانند تنگه هرمز، نقش کشورهای منطقه در مدیریت بحران، و آینده رابطه ایران و غرب، نهتنها در سطح دیپلماتیک بلکه در سطح اقتصادی و امنیت انرژی جهانی نیز اهمیت مضاعف یافتهاند.
اکوایران: چهلمین روز آتشبس در منطقه در حالی سپری میشود که برخلاف انتظار برای تثبیت آرامش، مجموعهای از تحولات متناقض فضای سیاسی و امنیتی را در وضعیت تعلیق قرار داده است؛ از تلاش کشورهای منطقه برای مهار تنش و گسترش گفتوگوهای دیپلماتیک گرفته تا هشدار قدرتهای جهانی درباره احتمال ازسرگیری درگیریها، همگی نشان میدهد که این آتشبس بیش از آنکه یک توافق پایدار باشد، به یک «وقفه شکننده» در چرخه بحران شباهت دارد.
بیثباتی قدرتهای بزرگ، ریشه بحرانهای منطقهای
جلال ساداتیان، دیپلمات پیشین کشورمان، در گفتوگو با اکوایران از وضعیت کنونی روابط بینالملل و تحولات اخیر منطقه، با تمرکز بر سیاستهای ایالات متحده، نقش ایران در تنگه هرمز و آینده نظم منطقهای، تصویری پیچیده و چندلایه از شرایط موجود ارائه کرد.
او معتقد است رفتارهای سیاسی آمریکا در دوره اخیر، بهویژه در سطح شخص رئیسجمهوری این کشور، موجب بیثباتی در محاسبات بینالمللی و کاهش اعتماد میان دولتها شده است.
این دیپلمات پیشین با اشاره به عملکرد دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، تأکید کرد که تغییرات مکرر در مواضع و اظهارات او، تصویر منسجم و قابل اتکایی از سیاست خارجی آمریکا ارائه نمیدهد. به گفته او، این نوسانات رفتاری نهتنها در سطح دولتها بلکه در فضای تصمیمگیری بینالمللی نیز نوعی سردرگمی ایجاد کرده است.
ساداتیان تصریح کرد که نبود ثبات در گفتار و رفتار رهبر سیاسی آمریکا، بهویژه در شرایطی که این کشور خود را قدرت اول جهان میداند، موجب تضعیف اعتماد در روابط تجاری، سیاسی و امنیتی شده است. او تأکید کرد که اعتمادسازی در سیاست بینالملل همانند حوزه اقتصاد نیازمند ثبات رفتاری و پایبندی به چارچوبهای مشخص است؛ موضوعی که به اعتقاد وی در سیاست خارجی فعلی آمریکا کمتر مشاهده میشود.
سفیر پیشین ایران در لندن در ادامه با اشاره به پیامدهای درگیریهای نظامی اخیر برای ایالات متحده، اظهار داشت ورود واشنگتن به برخی بحرانها نهتنها دستاورد راهبردی مشخصی برای این کشور به همراه نداشته، بلکه به گفته او باعث افزایش فشارهای اقتصادی بر شهروندان آمریکایی و تشدید انتقادات داخلی شده است.
ساداتیان افزود که وعدههای انتخاباتی درباره بهبود وضعیت اقتصادی و پرهیز از درگیریهای نظامی، در عمل تحقق نیافته و همین مسئله موجب افزایش تردیدها در میان نهادهای سیاسی آمریکا، از جمله کنگره، شده است.
این کارشناس مسائل بینالملل همچنین به نقش لابیها و فشارهای سیاسی در تصمیمگیریهای واشنگتن اشاره کرد و گفت برخی بازیگران منطقهای نیز در تشدید این روند بیتأثیر نبودهاند.
این دیپلمات پیشین در بخش دیگری از سخنان خود، به موضوع تنگه هرمز پرداخت و تأکید کرد که ایران در چارچوب حقوق بینالملل در حال طراحی سازوکارهایی برای مدیریت تردد در این آبراه راهبردی است. به گفته او، ایران هیچگاه بهطور رسمی از «بستن تنگه هرمز» سخن نگفته، بلکه بر حق حاکمیتی خود در مدیریت این گذرگاه تأکید دارد.
ساداتیان توضیح داد که از نگاه ایران و برخی بازیگران منطقهای مانند عمان، امکان تعریف سازوکارهای مشترک برای تنظیم عبور و مرور در این آبراه وجود دارد. او افزود که تحولات اخیر موجب افزایش ازدحام و اختلال در تردد کشتیها شده و همین مسئله کشورها را به سمت بازنگری در مسیرهای تجاری و انرژی سوق داده است؛ هرچند این جایگزینها در کوتاهمدت پاسخگوی نیاز بازار جهانی نیستند.
پیامدهای منطقهای و شکلگیری ایده همکاریهای جدید
او در ادامه با اشاره به تغییرات در رفتار کشورهای منطقه گفت برخی دولتها به تدریج به این جمعبندی رسیدهاند که تنشهای موجود قابل تداوم نیست و باید به سمت همکاریهای منطقهای حرکت کرد.
او پیشنهاد شکلگیری یک سازوکار همکاری میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس بههمراه ایران، عراق، پاکستان و مصر را بهعنوان یکی از گزینههای ممکن مطرح کرد؛ مدلی که به باور او میتواند وابستگی به حضور قدرتهای فرامنطقهای را کاهش دهد.
ساداتیان تأکید کرد که چنین چارچوبی در صورت تحقق، میتواند هم به مدیریت بحرانهای کوتاهمدت در حوزه انرژی و ترانزیت کمک کند و هم زمینهساز ایجاد یک نظم منطقهای پایدارتر در میانمدت و بلندمدت باشد.
در مجموع، تحلیل جلال ساداتیان بر این نکته استوار است که بیثباتی در سیاست خارجی قدرتهای بزرگ، بهویژه ایالات متحده، در کنار تحولات ژئوپلیتیک منطقه، شرایطی را رقم زده که در آن نه امکان بازگشت به وضعیت پیشین وجود دارد و نه هنوز نظم جدیدی تثبیت شده است.
در این میان، تنگه هرمز بهعنوان یکی از کانونهای اصلی منازعه و همکاری، نقش تعیینکنندهای در آینده معادلات منطقهای ایفا خواهد کرد؛ جایی که رقابت و همکاری همزمان در حال شکلدهی به نظم در حال گذار خاورمیانه است.
