به گزارش اکوایران، حملات ایالات متحده به داخل خاک ایران و پاسخهای موشکی ایران به پایگاههای نظامی ایالات متحده در منطقه برای دومین شب پیاپی پس از امضای تفاهمنامه (MoU) میان تهران و واشنگتن، به نگرانیها درباره سرنوشت این تفاهمنامه و آینده امنیتی منطقه در روزها و حتی ساعات آینده دامن زده است.
حمله و ضدحمله برای دومین شب پیاپی
به نوشته خبرگزاری رویترز، ارتش ایالات متحده روز چهارشنبه اعلام کرد که [به بهانه] باز نگه داشتن تنگه هرمز جهت رفتوآمد کشتیها، حملات تازهای علیه ایران انجام داده است؛ اقدامی که در واکنش، حملات ایران به کویت و بحرین و قطر را در پی داشت. این تازهترین تشدید تنشها در مسیر تلاشها برای پایان دادن به جنگ محسوب میشود.
اکوایران: اکنون پرسش اصلی این است که آیا پس از تبادل آتش ۱۲ ساعت گذشته، هنوز امکان احیای سازوکار اطلاعرسانی دوگانه وجود دارد یا اینکه این دور تازه از تشدید تنش، پنجره دیپلماسی را کاملاً بسته است. پاسخ این پرسش احتمالاً در ساعات آینده روشن خواهد شد.
دور تازه حملات که به ادعای آمریکا در پاسخ به حمله روز سهشنبه به سه کشتی باری در حال عبور از تنگه هرمز انجام شد، تنها چند ساعت پس از آن صورت گرفت که دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، اعلام کرد به باور او آتشبس موقت با ایران «به پایان رسیده است.»
حملات آمریکا چندین شهر در امتداد سواحل جنوبی ایران را لرزاند و موجب قطع برق در برخی مناطق شد. ایران نیز برای دومین روز پیاپی، حملاتی را علیه کویت و بحرین که هر دو میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند، انجام داد. روابط عمومی ارتش جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد در پاسخ به حملات آمریکا، پایگاهها و تاسیسات آن کشور را در کویت، قطر و بحرین هدف قرار داده است. براساس این گزارش «سامانه پاتریوت در کویت، آنتن ماهوارهای (سایت اخطار اولیه) در قطر و مخازن سوخت آمریکا در بحرین هدف حملات پهپادی قرار گرفته است.» سپاه پاسداران هم پیشتر اعلام کرده بود نیروهای دریایی و هوافضای سپاه در عملیات مشترک موشکی و پهپادی، زیرساختها و تاسیسات مهم در پایگاههای آمریکا در عریفجان و علی السالم کویت و جفیر و شیخ عیسی در بحرین را هدف قرار دادند.
بنبست هرمز بر سر راه مذاکرات
یک مقام آمریکایی که نخواست نامش فاش شود، به خبرگزاری رویترز گفت تعداد حملات روز چهارشنبه آمریکا علیه ایران از حملات روز سهشنبه بیشتر بود. ترامپ نیز در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «این اقدام تلافی بمباران کشتیها توسط ایران در روز گذشته است. اگر دوباره تکرار شود، پاسخ بسیار شدیدتر خواهد بود!»
حملههای ایالات متحده در پاسخ به حملات ادعایی ایران به سه کشتی در حال عبور از تنگه هرمز انجام شده است/عکس از خبرگزاری رویترز
کنترل تنگه هرمز که پیش از آغاز جنگ، حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت از آن عبور میکرد، اهرم فشار عظیمی در اختیار تهران قرار داده و عملاً به ایران امکان داده است تا قدرتمندترین ارتش جهان را در وضعیت بنبست قرار دهد. هرچند ایران مسئولیت حملات به کشتیها را برعهده نگرفته، اما تحلیلگران معتقدند تهران از چنین اقداماتی برای افزایش اهرم فشار خود در مذاکرات استفاده میکند. محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد ایران، در شبکه ایکس نوشت: «آمریکا هنوز نیاموخته است که زورگویی و زیر پا گذاشتن تعهداتش دیگر بدون هزینه نخواهد بود. صریح میگویم: اگر حمله کنید، پاسخ حمله را دریافت خواهید کرد.» او افزود: «تنگه هرمز تنها بر اساس ترتیباتی که ایران تعیین کند بازگشایی خواهد شد، نه از طریق تهدیدهای آمریکا.»
در همین رابطه رسول سردار عطاس تحلیلگر شبکه الجزیره در یادداشتی مینویسد: یک نکته اکنون بیش از پیش آشکار شده است: هر دو طرف در وضعیتی گرفتار شدهاند که میتوان آن را تقریباً یک بنبست توصیف کرد. از نگاه آمریکاییها، ایران نباید کنترل تنگه هرمز را در اختیار داشته باشد؛ اما از دید ایران، کنترل این تنگه امری کاملاً حیاتی و چشمپوشیناپذیر است.
ایران بر این باور است که تنگه هرمز مهمترین ابزار بازدارندگی آن محسوب میشود و اگر از این اهرم صرفنظر کند، موقعیت چانهزنی خود را از دست خواهد داد. به همین دلیل، تهران حاضر نیست از آن چشمپوشی کند. ایران میخواهد اطمینان حاصل کند که بر سر میز مذاکره، بتواند ایالات متحده را به اجرای مفاد تفاهمنامه (MoU) وادار کند و سپس، در صورت دستیابی به یک توافق نهایی در آینده، مطمئن شود که آمریکا به آن توافق پایبند خواهد ماند. به همین دلیل است که تغییر مواضع برای هر دو طرف دشوار شده و به همین علت اکنون شاهد تشدید خطرناک تنشها هستیم.
موضع مبهم ترامپ درباره مذاکرات با ایران
خبرگزاری رویترز در گزارش فوقالذکر ادامه میدهد: تبادل تازه حملات، امیدها برای تبدیل تفاهمنامه امضا شده در ۱۷ ژوئن به توافقی دائمی برای پایان دادن به جنگ را کمرنگتر کرد؛ جنگی که با حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه آغاز شد.
دونالد ترامپ، مارک روته، دبیرکل ناتو، و کیر استارمر در جلسه عمومی نشست ناتو در آنکارا، ترکیه، چهارشنبه، ۸ ژوئیه ۲۰۲۶ شرکت میکنند/عکس از آسوشیتدپرس
ترامپ روز چهارشنبه، پیش از نشست سران ناتو در ترکیه، در پاسخ به این پرسش که آیا تفاهمنامه یادشده دیگر اعتبار ندارد، گفت: «سؤال بسیار جالبی است. به نظر من، دیگر تمام شده است. دیگر نمیخواهم با آنها سر و کار داشته باشم.» او بعداً نیز افزود: «اگر هم با ایران توافقی انجام دهیم، مطمئن نیستم که پایدار بماند. من آنها را افرادی بسیار بیافتخار و غیرقابل اعتماد یافتهام.»
بااینحال، ترامپ که پیشتر بارها تهدید به تشدید اقدامات نظامی کرده و سپس از آن عقبنشینی کرده است، گفت انتظار ندارد جنگی تمامعیار از سر گرفته شود و مشخص نیست که مذاکرات برای دستیابی به توافقی دائمی ادامه خواهد یافت یا خیر. او همچنین روز چهارشنبه گفت: «فکر نمیکنم جنگ دوباره آغاز شود. هر اتفاقی هم بیفتد، خیلی سریع پایان خواهد یافت... و فقط باعث خواهد شد اوضاع، از جمله برای بازار نفت، امنتر شود.»
حملات به یکی از مهمترین شهرهای بندری ایران
رسانههای ایرانی گزارش دادند که حملات عمدتاً در امتداد سواحل جنوبی ایران، از تنگه هرمز تا دریای عمان، انجام شده است. از جمله مناطق هدف قرار گرفته، بندرعباس بود؛ شهری که بزرگترین بندر ایران و تأسیسات اصلی نیروی دریایی و سپاه پاسداران در تنگه هرمز را در خود جای داده است. همچنین شهرهای ساحلی کنارک و چابهار، در نزدیکی مرز ایران و پاکستان، هدف حملات قرار گرفتند.
برج مراقبت دریایی منطقه آزاد چابهار
خبرگزاری مهر به نقل از شرکت برق محلی گزارش داد که پس از آنکه حملات موجب قطع برق در بخشهایی از چابهار شد، برق در بیشتر مناطق این شهر دوباره وصل شده است. رسانهها همچنین گزارش دادند که برج کنترل ترافیک دریایی چابهار نیز هدف حمله قرار گرفته است.
رسانههای دولتی ایران اعلام کردند که در حمله به فرودگاه شهر ایرانشهر در جنوب شرق کشور، یک آتشنشان کشته شده است. در شمال ایران نیز، به گزارش شبکه پرس تیوی، حملهای از سوی آمریکا یک پل راهآهن در نزدیکی شهر آققلا را هدف قرار داد.
پیش از حملات تازه آمریکا در روز چهارشنبه، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گفته بود که حملات آمریکا مفاد تفاهمنامه را نقض کرده است؛ زیرا با بندی که «بر مسئولیت جمهوری اسلامی ایران در تعیین ترتیبات عبور ایمن کشتیها از تنگه هرمز تأکید دارد» مغایرت دارد.
سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز گفته بود که گزینههای تلافیجویانه ایران شامل خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT)، تغییر دکترین هستهای ایران و نیز بستن تنگه بابالمندب در ورودی دریای سرخ، یکی دیگر از مسیرهای حیاتی کشتیرانی جهان، خواهد بود. نمایندگی ایران در سازمان ملل نیز در نامهای به شورای امنیت سازمان ملل در روز چهارشنبه، ایالات متحده را به «نقض آشکار منشور سازمان ملل متحد و تعهدات بینالمللی خود» متهم کرد و اعلام داشت که حملات آمریکا، تفاهمنامه امضاشده میان دو کشور را نقض کرده است.
گزینههای «محدود» و «نامطلوب» پیشروی ترامپ
خبرگزاری رویترز در گزارشی دیگر پیرامون آخرین تحولات منطقه مینویسد: تلاش دونالد ترامپ برای خارج کردن خود از جنگ نامحبوب با ایران، با تازهترین تبادل حملات میان دو طرف با مانعی تازه روبهرو شده است؛ وضعیتی که او را با گزینههای اندک، نهچندان مطلوب و آتشبسی متزلزل مواجه کرده است.
اکوایران: آتشبسها معمولاً یکباره از بین نمیروند. آنها ابتدا اقتدار خود را از دست میدهند، سپس اعتبارشان تضعیف میشود و در نهایت کاراییشان را از دست میدهند.
تحلیلگران میگویند گزینههای او محدود است و تقریباً همه آنها نامطلوب هستند. هرگونه تشدید گسترده درگیری، فراتر از حملات تلافیجویانه متقابل، میتواند خطر بازگشت به یک جنگ تمامعیار را به همراه داشته باشد؛ هرچند ترامپ روز چهارشنبه اصرار داشت که رویدادهای اخیر «خیلی سریع» پایان خواهند یافت، درحالیکه قیمت جهانی نفت حدود ۷ درصد افزایش یافت.
در مقابل، عقبنشینی در برابر سرسختی ایران میتواند این تصور را در تهران تقویت کند که هر زمان بخواهد، قادر است بر مهمترین گذرگاه انتقال نفت جهان اعمال نفوذ کند.
ترامپ شاید امیدوار باشد که با بمباران ایران، این کشور را دوباره به میز مذاکرات درباره سرنوشت برنامه هستهایاش که آن را هدف اصلی جنگ اعلام کرده بود، بازگرداند؛ اما بیشتر کارشناسان نشانه چندانی نمیبینند که تهران حاضر به ارائه امتیازهای عمیقی باشد که واشنگتن خواهان آنهاست.
آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده پیشین امور خاورمیانه در دولتهای جمهوریخواه و دموکرات آمریکا، در این رابطه گفت: «ترامپ خودش را در تنگنا قرار داده است. چه از طریق نظامی و چه از مسیر دیپلماتیک، بعید به نظر میرسد که دستاورد قابل توجهی از ایران به دست آورد».
تفاهمنامهای که نیمهجان به دنیا آمد؛ بازگشت به جنگ تمام عیار؟
تلاش ترامپ برای یافتن راه خروج از جنگ، در شرایطی صورت میگیرد که او برای پایان دادن دائمی به جنگی که هزاران کشته بر جای گذاشته، خسارتهای اقتصادی در داخل آمریکا ایجاد کرده و تنها چند ماه مانده به انتخابات میاندورهای کنگره در ماه نوامبر، محبوبیت او را کاهش داده است، تحت فشار قرار دارد.
عباس عراقچی و ایگنازیو کاسیس، عضو شورای فدرال سوئیس، در گفتگوهای دوجانبه در مجموعه تفریحی بورگناستوک در اوبورگن، در نزدیکی لوسرن، در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶ شرکت میکنند/عکس از آسوشیتدپرس
حملات اخیر، که نشست سران ناتو را در ترکیه، جایی که ترامپ نیز در آن حضور داشت، تحتالشعاع قرار داد، امیدها برای تبدیل تفاهمنامه امضاشده در ۱۷ ژوئن به یک توافق نهایی صلح برای پایان دادن به جنگی را که با حملات هوایی مشترک آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز شد، کاهش داد.
بیشتر تحلیلگران نسبت به اینکه دو طرف بتوانند در مهلت ۶۰ روزه مذاکرات تعیینشده در این سند به یک توافق جامع دست یابند، تردید دارند. این تفاهمنامه دشوارترین مسائل را به مذاکراتی متناوب و پراکنده موکول کرده است؛ مذاکراتی که تاکنون پیشرفت چندانی نداشتهاند و زمان برگزاری دور بعدی آنها نیز همچنان نامشخص است.
اکنون به نظر میرسد تهران آمادگی تحمل فشارهای بیشتر را دارند و برخی تحلیلگران معتقدند حملات این هفته دو طرف، تلاشی برای تثبیت مواضع خود پیش از مذاکرات احتمالی آینده بوده است. جاناتان پانیکوف، معاون پیشین افسر اطلاعات ملی آمریکا در امور خاورمیانه، گفت که احتمالاً این الگو در آینده قابل پیشبینی نیز ادامه خواهد یافت. او که اکنون در اندیشکده شورای آتلانتیک در واشنگتن فعالیت میکند، گفت: «اوضاع به جنگی تمامعیار باز نخواهد گشت؛ اما وضعیت پیشفرض اکنون بیثباتی مدیریتشده است؛ یعنی خشونتهای تکرارشونده بدون هیچ مسیر دائمی برای خروج از بحران.»
ترامپ که در کارزار انتخاباتی خود برای دومین دوره ریاستجمهوری وعده داده بود از مداخلات خارجی پرهیز کند و بر دغدغههای اقتصادی آمریکاییها تمرکز داشته باشد، توافق موقت با ایران را یک پیروزی قاطع برای آمریکا توصیف کرده است؛ هرچند ایران نیز ادعاهای مشابهی مطرح کرده است؛ بااینحال، بیشتر تحلیلگران معتقدند ترامپ که زمانی خواستار «تسلیم بیقید و شرط» ایران شده بود، در دستیابی به بسیاری از اهداف متغیر خود در این جنگ ناکام مانده است.
تنگه هرمز: موضوع اصلی اختلاف
ریشه دور تازه درگیریها، برداشتهای متفاوت دو طرف از مفاد توافق اولیه درباره کنترل تنگه هرمز است؛ آبراهی که ایران در طول جنگ نشان داد توانایی دارد عبور حدود یکپنجم نفت جهان از آن را مختل کند. ایران معتقد است که در آینده باید نقشی در مدیریت این آبراه داشته باشد و حتی ممکن است برای عبور کشتیها هزینه یا عوارض دریافت کند؛ درحالیکه ترامپ و متحدان عرب آمریکا در خلیج فارس بر بازگشت کامل به آزادی و امنیت کشتیرانی تأکید دارند.
یک کشتی فلهبر در تنگه هرمز در مقابل بندرعباس، ایران، در ۲ مه لنگر انداخته است/عکس از امیرحسین خرگویی-ایسنا
جان آلترمن از اندیشکده مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی (CSIS) در واشنگتن در این رابطه گفت: «ایرانیها به این جمعبندی رسیدهاند که ترامپ نمیخواهد درگیر یک جنگ فرسایشی و بیپایان شود و کشورهای خلیج فارس نیز بهشدت خواهان بازگشت شرایط عادی هستند. آنها روی این حساب کردهاند که ترامپ چند روزی خواهد جنگید و سپس کشورهای عربی خلیج فارس او را برای توقف جنگ تحت فشار خواهند گذاشت.»
انتخابات میاندورهای آمریکا و نگرانی از اینکه افزایش قیمت بنزین ناشی از جنگ بتواند رأیدهندگان را علیه حزب جمهوریخواه بسیج کند نیز از دیگر نقاط فشار بر ترامپ به شمار میرود.
به گفته لورا بلومنفلد، کارشناس خاورمیانه در دانشگاه جانز هاپکینز: «ترامپ که خاطره مدیریت اقتصادی ناموفق رئیسجمهور پیشین آمریکا، هربرت هوور، همواره او را نگران میکند، میداند که باید بر اقتصاد تمرکز کند.» او به اظهارات ترامپ اشاره داشت که گفته بود ادامه دادن جنگ ممکن است باعث شود سرنوشتی مشابه هوور پیدا کند؛ رئیسجمهوری که در آغاز رکود بزرگ آمریکا بر سر کار بود.
آمریکا در تلاش است «توانایی ایران» برای کنترل تنگه هرمز را محدود کند
در رابطه با همین اسکات یولینگر، افسر ارشد پیشین سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA)، به الجزیره گفت: یافتن راهی برای خروج از تشدید تنشهای جاری میان آمریکا و ایران «بسیار دشوار» خواهد بود. او در گفتوگو با الجزیره اظهار داشت که ایالات متحده تا حدی با این امید به ایران حمله کرده است که تهران محاسبات خود درباره تنگه هرمز را تغییر دهد.
یولینگر گفت: «ایالات متحده از طریق ترامپ تلاش کرد بهروشنی نشان دهد که این حملات، پاسخی به خودداری ایران از همکاری در موضوع تنگه هرمز بوده است. فکر میکنم ترامپ تا حدی امیدوار بود که شاید ایران از این ماجرا درس بگیرد و دوباره به تفاهمنامه بازگردد.»
این تحلیلگر افزود که آمریکا در تلاش است اهرم فشار ایران در تنگه هرمز را از بین ببرد. او گفت: «به همین دلیل است که شاهد حملات گستردهای علیه توانایی ایران برای اعمال کنترل بر تنگه بودهایم. مراکز کنترل ترافیک دریایی نابود شدهاند، پایگاههای موشکی هدف قرار گرفتهاند و قایقهای تندرو نیز منهدم شدهاند؛ همه این اقدامات با هدف محدود کردن هرچه بیشتر توانایی ایران برای تأثیرگذاری بر وضعیت تنگه انجام شده است.» وی در پایان افزود: «فکر میکنم رئیسجمهور ترامپ امیدوار است که با کاهش این توانایی، یا با نشان دادن این موضوع به ایرانیها که دیگر چنین توانی ندارند، شاید آنها دوباره به تفاهمنامه بازگردند.»
