مشاور مدیریت و فعال اقتصادی رضا غیابی

ابهام در مجوز هوش مصنوعی؛ اپراتور کیست؟

آیا هر شرکتی که از هوش مصنوعی برای ساخت محصول یا ارائه خدمت استفاده می‌کند، باید اپراتور هوش مصنوعی باشد؟ پاسخ معاون وزارت ارتباطات منفی است؛ اما متن مقررات فعلی هنوز این مرز را به روشنی ترسیم نکرده است. کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات در مهر ۱۴۰۴ اصول صدور پروانه ارائه خدمات هوش مصنوعی را تصویب کرد؛ مصوبه‌ای که در کنار زیرساخت پردازشی، طیف گسترده‌ای از خدمات نرم‌افزاری و کاربردهای هوش مصنوعی را نیز دربرمی‌گیرد. همین گستردگی، نگرانی‌هایی درباره شمول مقررات بر شرکت‌های کوچک و توسعه‌دهندگان محصول ایجاد کرده است. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که شروطی مانند توان پردازشی ۲۰۰ پتافلاپس، حق امتیاز ۵۰ میلیارد تومانی و پرداخت سه درصد درآمد سالانه مطرح باشد. اگر قرار است این پروانه فقط برای اپراتورهای زیرساختی باشد، این مرزبندی باید در خود متن مصوبه، شفاف و قابل استناد شود؛ نه صرفاً در توضیحات مقام‌های مسئول.

۲ روز پیش

زمستان هنوز نرسیده، سهمیه‌بندی تولید آغاز شده است

برای صنعت ایران، مسئله انرژی دیگر فقط قیمت برق، گاز یا گازوئیل نیست؛ مسئله اصلی، نبود اطمینان از زمان و میزان دسترسی به انرژی است. کارخانه‌ای که نمی‌داند هفته آینده چه میزان برق یا گاز دریافت می‌کند، نمی‌تواند برای تولید، فروش، صادرات، نیروی انسانی یا سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی کند. قطعی‌های برق در تابستان، حالا نگرانی از کمبود گاز و گازوئیل در زمستان را به دغدغه صنایع تبدیل کرده است. در این شرایط، سهمیه‌بندی ممکن است کمبود را مدیریت کند، اما هزینه واقعی آن را از بین نمی‌برد؛ هزینه‌ای که در قالب توقف تولید، خرابی تجهیزات، کاهش صادرات، افت اشتغال و عقب‌نشینی سرمایه‌گذاری ظاهر می‌شود. راه‌حل نیز صرفاً افزایش سهمیه یا تدوین بسته‌های حمایتی بیشتر نیست. مسئله اصلی این است که انرژی از یک نهاده ارزان اما غیرقابل‌پیش‌بینی، به خدمتی قراردادی، شفاف و قابل‌اتکا تبدیل شود؛ وگرنه ناترازی، پیش از آنکه تولید را متوقف کند، افق برنامه‌ریزی صنعت را متوقف خواهد کرد.

۱ هفته پیش

یک روز بدون خودرو در شهری بدون مترو

دولت از کارکنانش خواسته است یک روز در هفته خودروهای شخصی را کنار بگذارند و برای کاهش مصرف سوخت، از حمل‌ونقل عمومی یا دورکاری استفاده کنند؛ سیاستی که در ظاهر می‌تواند هم‌زمان به کاهش ترافیک و مصرف انرژی کمک کند. اما اجرای این تصمیم با یک پرسش اساسی روبه‌روست: آیا شهر برای چنین تغییری آماده است؟ در تهران، حدود ۱۱۵ محله دسترسی مناسبی به مترو ندارند، شبکه موجود در ساعات اوج با ازدحام و محدودیت ظرفیت مواجه است و هم‌زمان، رایگان‌شدن مترو درآمدی را که می‌توانست بخشی از هزینه توسعه و نگهداری شبکه را پوشش دهد، حذف کرده است. از سوی دیگر، دورکاری نیز بدون سازوکار سنجش عملکرد می‌تواند صرفاً محل انجام کار را تغییر دهد. مسئله بنابراین فقط تغییر رفتار کارکنان نیست؛ بلکه کیفیت و هزینه انتخاب‌های جایگزین است. «یک روز بدون خودرو» اگر قرار است سیاستی پایدار باشد، به یک بسته حمل‌ونقل و مدیریتی نیاز دارد.

۱ هفته پیش

۷.۵ همت یارانه برای رساندن سفارش به خانه مردم

هر بار که یک موتورسوار یا وسیله نقلیه حمل کالا با یک پیتزا، چند قلم خواربار یا بسته‌ای از یک فروشگاه اینترنتی راهی خانه مشتری می‌شود، در ظاهر چهار طرف در معامله حضور دارند: مشتری، فروشنده، راننده و پلتفرم. اما بخشی از هزینه این معامله را طرف پنجمی پرداخت می‌کند که حتی ممکن است هیچ نقشی در آن نداشته باشد: عموم مردم.

۱ هفته پیش

بازار ۱۰۵ همتی هیچ

بازار فیلترشکن در ایران فقط یک بازار جانبی برای دسترسی به شبکه‌های اجتماعی نیست؛ به اقتصادی بزرگ تبدیل شده که بخشی از هزینه آن را خانوارها و کسب‌وکارها می‌پردازند. برآوردهای موجود، اندازه سالانه این بازار را حدود ۱۰۵ هزار میلیارد تومان نشان می‌دهد؛ رقمی که حتی با در نظر گرفتن کف برآوردها، قابل‌توجه است. مسئله اما فقط حجم پولی نیست که برای خرید فیلترشکن جابه‌جا می‌شود. کاربر ابتدا برای خرید اینترنت پول می‌دهد و سپس برای دسترسی به همان اینترنت، هزینه‌ای دوباره پرداخت می‌کند؛ هزینه‌ای که نه صرف توسعه زیرساخت می‌شود، نه مالیات می‌پردازد و نه تضمینی برای کیفیت و امنیت دارد. در این میان، محدودیت اینترنت تقاضا را از بین نبرده، بلکه آن را به بازاری غیرشفاف منتقل کرده است. بازاری که هرچه محدودیت بیشتر شود، تقاضای بیشتری برای آن شکل می‌گیرد و هزینه آن نیز به خانوار و بنگاه تحمیل می‌شود.

۱ هفته پیش

اینترنت ارزان، شبکه گران؛ تناقضی که با کارت زرد حل نمی‌شود

مجلس به وزیر ارتباطات کارت زرد داد؛ یکی از محورهای اصلی هم افزایش قیمت بسته‌های اینترنت بود. مطالبه‌ای که از منظر مصرف‌کننده قابل درک است، اما در صنعت ارتباطات یک تناقض مهم وجود دارد: نمی‌توان هم‌زمان انتظار اینترنت ارزان، پوشش گسترده، آنتن‌دهی بهتر و توسعه مداوم شبکه را داشت، بدون آنکه اقتصاد سرمایه‌گذاری اپراتورها را در نظر گرفت. شبکه مخابراتی برای توسعه به تجهیزات، سایت، فیبر، انرژی و سرمایه تازه نیاز دارد و بخش قابل‌توجهی از این هزینه‌ها نیز تحت تأثیر تورم و نرخ ارز قرار دارد. اگر قیمت خدمات برای سال‌ها سرکوب شود، هزینه این سیاست لزوماً از بین نمی‌رود؛ ممکن است در قالب افت کیفیت، کاهش سرمایه‌گذاری و کند شدن توسعه شبکه به مصرف‌کننده بازگردد. بنابراین سؤال اصلی فقط این نیست که چرا اینترنت گران شده؛ باید پرسید چگونه می‌توان میان قیمت، کیفیت و سرمایه‌گذاری تعادل ایجاد کرد.

۲ هفته پیش

۲۷ تنظیم‌گر برای یک بازار؛ چگونه مقررات، رقابت را حذف می‌کند؟

۲۷ تنظیم‌گر برای یک بازار؛ آیا نظارت بیشتر لزوماً به معنای بازار امن‌تر است؟ بازار طلای آنلاین برای جلب اعتماد مردم به نظارت دقیق بر پشتوانه طلا، تفکیک دارایی مشتری، شفافیت معاملات و امکان تحویل نیاز دارد؛ اما تکثیر نهادهای ناظر می‌تواند از نقطه‌ای به بعد، خود به مانعی برای رقابت و نوآوری تبدیل شود. فعالان این بازار می‌گویند بیش از ۲۷ نهاد با فعالیت آنها سروکار دارند؛ عددی که البته فهرست رسمی و مستقلی برای تأیید آن منتشر نشده و باید آن را برآورد فعالان دانست. مسئله اما فراتر از این عدد است: وقتی یک کسب‌وکار برای دریافت مجوز، گزارش‌دهی و پاسخ‌گویی با چندین دستگاه و مقررات هم‌پوشان مواجه می‌شود، هزینه ورود افزایش می‌یابد و مزیت به سمت شرکت‌های بزرگ‌تر حرکت می‌کند. پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان میان حفاظت از دارایی مردم و حفظ رقابت تعادل برقرار کرد؛ به‌گونه‌ای که تنظیم‌گری، به جای کنترل مدل کسب‌وکار، بر کنترل ریسک‌های واقعی متمرکز شود.

۳ هفته پیش

تورم یک عدد ملی نیست

تورم در ایران یک عدد واحد نیست؛ تجربه‌ای متفاوت از فشار معیشتی است که بسته به محل زندگی، شدت آن تغییر می‌کند. داده‌های مرداد ۱۴۰۵ نشان می‌دهد تورم نقطه‌به‌نقطه خوراکی‌ها در ۱۲ استان از ۱۰۰ درصد عبور کرده و در هرمزگان به ۱۵۱.۲ درصد رسیده است؛ در حالی که نرخ تورم ملی بخش بزرگی از این تفاوت‌ها را در خود پنهان می‌کند. برای خانوارهای کم‌درآمد، این اختلاف صرفاً یک تفاوت آماری نیست؛ افزایش شدید قیمت غذا می‌تواند به کاهش مصرف، افت کیفیت تغذیه، افزایش بدهی و فروش دارایی منجر شود. از همین رو، سیاست حمایتی یکسان برای استان‌هایی با فشارهای قیمتی متفاوت، لزوماً به معنای عدالت نیست. مسئله امروز تنها مهار تورم در سطح ملی نیست، بلکه شناسایی جغرافیای فشار معیشتی و طراحی سیاستی است که بتواند تفاوت هزینه زندگی، شدت تورم خوراکی و میزان آسیب‌پذیری خانوارها را هم‌زمان در نظر بگیرد.

۳ هفته پیش

هوش مصنوعی با نمایش ساخته نمی‌شود

هوش مصنوعی برای ایران بیش از آنکه به سند، همایش یا رونمایی تازه نیاز داشته باشد، به یک مسئله قدیمی اقتصاد پاسخ می‌دهد: چگونه می‌توان فناوری را به بهره‌وری تبدیل کرد؟ برآوردهای ارائه‌شده در نشست کمیسیون تحول، نوآوری و بهره‌وری اتاق بازرگانی تهران نشان می‌دهد بازار هوش مصنوعی ایران در پایان سال ۱۴۰۳ حدود ۵.۵ هزار میلیارد تومان بوده و مجموع سرمایه‌گذاری ده ساله این حوزه به حدود ۸۲ میلیون دلار رسیده است؛ ارقامی که در کنار تمرکز نیروی انسانی در تهران و مهاجرت متخصصان، از شکاف میان جاه‌طلبی‌های فناورانه و ظرفیت واقعی اقتصاد حکایت دارد. مسئله ایران صرفاً کمبود مدل، پردازنده یا نیروی متخصص نیست؛ زیرساخت ارتباطی ناپایدار، دسترسی محدود به داده و توان پردازشی پراکنده نیز مانع عبور از مرحله آزمایش شده‌اند. در چنین شرایطی، هدف اصلی نباید ساخت نسخه داخلی همه فناوری‌های جهانی باشد، بلکه باید استفاده از هوش مصنوعی برای کاهش هزینه، افزایش کیفیت و حل مسائل واقعی در کارخانه، بانک، شرکت و دولت باشد.

۴ هفته پیش

چرا طرح «مقابله با نفوذ بیگانگان» می‌تواند برای علم، اقتصاد و مدیریت کشور پرهزینه باشد؟

مقابله با جاسوسی و نفوذ سازمان‌یافته، ضرورتی بدیهی برای هر دولت است. ایران نیز با توجه به تجربه ترور دانشمندان، عملیات اطلاعاتی خارجی، تحریم‌های پیچیده و تهدیدهای امنیتی، بیش از بسیاری از کشورها به قوانین دقیق و مؤثر ضدجاسوسی نیاز دارد. اما امنیت ملی فقط با شدت مجازات تأمین نمی‌شود؛ کیفیت تعریف جرم، قابلیت اجرای قانون و تناسب میان تهدید و پاسخ نیز به همان اندازه اهمیت دارد. قانونی که مرز میان جاسوسی و تعامل عادی علمی، اقتصادی یا فرهنگی را روشن نکند، ممکن است به‌جای محدودکردن نفوذگر، ارتباط قانونی شهروندان، دانشگاه‌ها و بنگاه‌ها را محدود کند.