مشاور مدیریت و فعال اقتصادی
اگر قرار است درباره آینده اقتصاد ایران، پیامدهای جنگ، دوره بازسازی، اشتغال و نقش بخش خصوصی حرف بزنیم، باید این بخش را جدیتر از گذشته ببینیم. کسبوکار خانوادگی در ایران فقط یک نوع مالکیت نیست؛ یک سازوکار بقاست.
اینترنت پرو بیش از آنکه یک بسته تازه از سوی اپراتورها باشد، نشانه آغاز فصلی تازه در حکمرانی دیجیتال ایران است؛ فصلی که در آن کیفیت و حتی سطح دسترسی به اینترنت ممکن است دیگر برای همه یکسان نباشد.
جنگها فقط زیرساختها را ویران نمیکنند؛ آنها بازار کار را نیز بهطور عمیق دگرگون میکنند. اقتصاد ایران که پیش از جنگ هم با تورم بالا، فقر گسترده و ضعف ساختاری دستوپنجه نرم میکرد، حالا با موجی از بیکاری مواجه شده که هم ناشی از تخریب مستقیم و هم حاصل اختلال در تولید، تجارت و سرمایهگذاری است. تجربههای جهانی نشان میدهد خطر اصلی هنوز در راه است: بیکاری تأخیری که میتواند ماهها پس از پایان درگیریها اوج بگیرد. در چنین شرایطی، سرعت و کیفیت سیاستگذاری تعیین میکند که این بحران به رکودی طولانی تبدیل شود یا به فرصتی برای بازسازی اقتصاد.
در شرایط بحران و تنشهای امنیتی، یکی از نخستین ابزارهایی که در معرض محدودسازی قرار میگیرد، اینترنت است؛ تصمیمی که اغلب با هدف افزایش امنیت، کنترل تهدیدات و مدیریت فضا توجیه میشود. اما آیا قطع اینترنت واقعاً به تحقق این اهداف کمک میکند یا پیامدهایی پیچیدهتر و پرهزینهتر به همراه دارد؟ بررسی تجربههای جهانی و اصول فنی امنیت سایبری نشان میدهد که این اقدام، بیش از آنکه یک راهحل دقیق و هدفمند باشد، میتواند به اختلال در زیرساختهای حیاتی، افزایش آسیبپذیری سیستمها و تحمیل هزینههای گسترده اقتصادی منجر شود. از سوی دیگر، در دنیای امروز که اینترنت به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره، ارتباطات و حتی مدیریت بحران تبدیل شده، محدودسازی آن میتواند سطح عدم اطمینان و بیثباتی را افزایش دهد. در چنین شرایطی، این پرسش جدیتر از همیشه مطرح است: آیا امنیت با قطع دسترسی تقویت میشود یا با مدیریت هوشمند و پایدار آن؟
در بسیاری از بحرانهای تاریخی، روایتها جلوتر از واقعیت حرکت میکردند؛ تحلیلها شکل میگرفتند و سپس دادهها برای تأیید یا رد آنها میآمدند. اما در بحران اخیر، بهنظر میرسد این رابطه تا حدی معکوس شده است. دادهها زودتر از روایتها به ما میگویند چه چیزی در حال تغییر است.
درگیری نظامی میان ایران و اسرائیل در روزهای اخیر وارد مرحلهای شده که نشانههای اقتصادی آن بیش از گذشته قابل مشاهده است. اگر در روزهای نخست تمرکز تحلیلها بر حملات موشکی و پاسخهای نظامی بود، اکنون نوع اهداف و دامنه عملیات نشان میدهد که جنگ به تدریج از یک رویارویی محدود نظامی به مرحلهای رسیده که آثار اقتصادی آن نیز آشکار شده است. حملات شب گذشته به برخی زیرساختها را میتوان یکی از مهمترین نشانههای این تغییر دانست؛ زیرا در اغلب جنگها زمانی که زیرساختهای اقتصادی یا لجستیکی هدف قرار میگیرند، درگیری عملاً وارد فاز فرسایش اقتصادی میشود.
در شرایطی که تورم مزمن و نااطمینانی اقتصادی، بنگاههای ایرانی را در تنگنا قرار داده، غفلت از سرمایه اجتماعی و سلامت روان کارکنان، خطری راهبردی برای اقتصاد کشور است. دادههای جهانی نشان میدهد فرسودگی نیروی کار سالانه ۸.۸ تریلیون دلار به اقتصاد جهان خسارت میزند و هر یک دلار سرمایهگذاری بر سلامت روان، چهار دلار بازگشت اقتصادی دارد. در ایران، فرهنگ سازمانی دیگر یک مقوله حاشیهای نیست، بلکه به آخرین خط دفاعی بنگاهها در برابر طوفانهای اقتصادی تبدیل شده است.
در ادبیات مدیریت، ابهام را اغلب با بحران و بیثباتی یکی میگیرند، اما برای یک بنگاه اقتصادی، ابهام معنایی دقیقتر دارد: فرو ریختن قطعیتِ مدل ذهنی ما از آینده. مسئله فقط این نیست که نمیدانیم چه خواهد شد؛ بلکه نمیدانیم کدام قاعده معتبر است، کدام سیگنال قابل اعتماد است و کدام تجربه هنوز قابلیت تعمیم دارد. در چنین فضایی، تصمیمگیری دیگر شبیه حل یک معادله نیست؛ بیشتر شبیه حرکت در مه است. بسیاری از کسبوکارهای ایرانی سالهاست در همین مه فعالیت میکنند، اما خطای رایج آنها تلاش برای «خروج سریع» از ابهام است، نه ساختن ظرفیت زیستن در آن. واقعیت این است که مزیت رقابتی امروز، نه پیشبینی دقیق آینده، بلکه طراحی سازمانی است که بتواند در دل عدمقطعیت تصمیم بگیرد، یاد بگیرد و خود را تنظیم کند؛ بدون آنکه اسیر توهم یقین یا فلج ناشی از تردید شود.
قطع اینترنت در ایران، در عمل نه یک اتفاق فنی است و نه یک تصمیم موقتی؛ نشانهای است از مواجههای قدیمی با پدیدهای که ماهیتش تغییر کرده است. اینترنت امروز شبیه تلفن یا تلویزیون دهههای گذشته نیست که با بستن چند مسیر فیزیکی، بتوان آن را از دسترس خارج کرد.
