گزارش جدید مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد حجم تجارت ایران و کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا از حدود ۱.۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۴ به بیش از ۳.۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ رسیده است. این رشد اگرچه قابل توجه به نظر میرسد، اما هنوز سهم ایران از کل تجارت خارجی این بلوک اقتصادی تنها حدود ۰.۴۲ درصد است؛ رقمی که نشان میدهد ظرفیتهای موجود تا حد زیادی دستنخورده باقی ماندهاند.
صادرات ایران به این بازار عمدتاً شامل محصولات کشاورزی، مواد غذایی و محصولات پتروشیمی است، در حالی که واردات از کشورهای اوراسیا بیشتر بر غلات، کالاهای اساسی و نهادههای دامی متمرکز شده است. نکته مهم آن است که بررسی شاخصهای تخصصی تجارت نشان میدهد فرصتهای بسیار بیشتری برای توسعه صادرات ایران وجود دارد. بهعنوان نمونه، بیش از ۶۰ درصد ظرفیت بالقوه صادراتی ایران در بازار روسیه هنوز محقق نشده و ساختار تجاری ایران بیشترین همخوانی را با اقتصاد بلاروس دارد.
در این میان، تبدیل موافقتنامه موقت تجاری به موافقتنامه تجارت آزاد دائمی را میتوان نقطه عطفی در روابط اقتصادی ایران و اوراسیا دانست؛ توافقی که حذف تعرفه ۸۷ درصد کالاها را هدف قرار داده و میتواند هزینه تجارت را به شکل محسوسی کاهش دهد.
با این حال، مسیر توسعه تجارت همچنان با موانع جدی روبهرو است؛ از محدودیتهای بانکی و مالی ناشی از تحریمها گرفته تا ضعف زیرساختهای حملونقل، مشکلات لجستیکی، عدم تطابق استانداردها و نبود یک نهاد واحد برای مدیریت و هماهنگی اجرای توافقات.
پرسش اصلی این است: آیا ایران میتواند از فرصت تجارت آزاد با اوراسیا برای افزایش صادرات غیرنفتی و تنوعبخشی به بازارهای هدف خود استفاده کند یا این ظرفیت بزرگ همچنان بلااستفاده باقی خواهد ماند؟
