بررسی تحولات اقتصادی بخش بازرگانی و خدمات کشور در بازه زمانی ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۲ نشاندهنده تغییرات معناداری در شاخصهای بهرهوری و مقیاس نیروی کار است. برای تحلیل دقیقتر روندها، ارقام اسمی اعلامشده از سوی مراجع آماری با استفاده از شاخص قیمت مصرفکننده (CPI) مرکز آمار ایران تعدیل شده و به قیمتهای ثابت سال ۱۴۰۲ مبدل گشتهاند تا اثر تورم از دادهها حذف شود و تصویر واقعیتری از ارزش افزوده ایجاد شده به دست آید.

طی این دوره، میانگین تعداد کارکنان هر کارگاه فعال در بخش بازرگانی و خدمات همواره در محدوده حدود دو نفر نوسان کرده است؛ بهگونهای که دادهها نشان میدهند این شاخص در سالهای ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ روی عدد ۲.۰۸ نفر قرار داشته و در انتهای بازه یعنی سال ۱۴۰۲ به رقم ۲.۵۷ نفر رس رسیده است. این میانگین پایین حاکی از آن است که ساختار کلان این بخش بهشدت بر پایه بنگاههای بسیار کوچک، خرد و صنفی استوار است. در ادبیات اقتصادی، چنین ساختاری به دلیل محدودیت شدید در دسترسی به مقیاسهای اقتصادی تولید، نوآوری و تأمین مالی، پتانسیل بالایی برای آسیبپذیری در برابر نوسانات کلان دارد.

در همین زمینه، پژوهش انجامشده توسط ایمان چراتیان، صالح گلتبار و محمدرضا فرزانگان با عنوان «چگونه کسبوکارها تحت تحریم دوام میآورند: تجربه شرکتهای ایرانی» (منتشر شده در انجمن پژوهشهای اقتصادی) بهخوبی نشان میدهد که شرکتهای کوچک، متوسط و میکرو (MSMEs) در مواجهه با نااطمینانیهای شدید اقتصادی و تحریمها، با چالشهای ساختاری عمیقی در زمینه پایداری منابع و حفظ زنجیره ارزش مواجه میشوند. این مطالعه تأکید میکند که واحدهای کوچک به دلیل ضعف در ذخایر مالی و مدیریت ریسک، در دورههای بیثباتی ناگزیر به تعدیل هزینههای حیاتی یا کاهش فعالیت میشوند که بقای آنها را تهدید میکند.

در کنار این ساختار خرد، پایش شاخصهای بهرهوری گویای روند صعودی ارزش افزوده است. بر اساس تعاریف استاندارد، بهرهوری سالانه برابر با میزان ارزش افزوده ایجادشده به ازای هر کارگر در طول یک سال است، در حالی که بهرهوری ساعتی از تقسیم ارزش افزوده بر مجموع ساعت کارکرد نیروی کار در کشور به دست میآید. نمودارهای حقیقی نشان میدهند که بهرهوری حقیقی سالانه کارکنان از ۱۷۴ میلیون تومان در سال ۱۳۹۳ با رشد قابلتوجهی به ۲۴۶ میلیون تومان در سال ۱۴۰۲ رسیده است. (البته باید دقت داشت که ارقام مذکور به قیمتهای ثابت سال ۱۴۰۲ محاسبه شدهاند یعنی هر کارگر در سال ۱۳۹۳ به قیمتهای سال ۱۴۰۲ ، حدود ۱۷۴ میلیون تومان ارزش خلق کرده است. این کار باعث میشود اثر تورم از ارقام خارج شده و بهرهوری هر سال با سال دیگر قابل مقایسه شود.) همچنین در بخش بهرهوری ساعتی، ارقام به قیمتهای ثابت بیانگر بهبود کارایی زمانی در خلق ارزش افزوده توسط نیروی کار فعال در بخش خدمات و بازرگانی کشور هستند.

همچنین بررسی رشد بهرهوری حقیقی ساعتی و سالانه نشان میدهد در یک دهه گذشته بهرهوری حقیقی ساعتی حدود ۷۱.۴ درصد و بهرهوری حقیقی سالانه حدود ۴۱.۱ درصد افزایش پیدا کرده است. به عبارتی اگر متوسط رشد هر سال را در این یک دهه بررسی کنیم بهرهوری حقیقی ساعتی ۷.۹ درصد و بهرهوری حقیقی سالانه ۴.۶ درصد رشد داشته است.