مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی با مقایسه ارزش افزوده صنایع فولاد، پتروشیمی، آلومینیوم و سیمان، نشان داده است که مصرف انرژی در همه صنایع به یک اندازه ارزش اقتصادی ایجاد نمی‌کند. بر اساس این گزارش، تولید متانول با احتساب هزینه فرصت صادرات گاز، برای هر تن ۸۹ دلار ارزش افزوده منفی ایجاد می‌کند؛ درحالی‌که فولاد و اوره همچنان در محدوده ارزش افزوده مثبت قرار دارند. این گزارش پیشنهاد می‌کند سیاست توسعه صنعتی کشور از گسترش ظرفیت تولید محصولات پایه و انرژی‌بر به سمت تکمیل زنجیره ارزش و توسعه صنایع پایین‌دستی تغییر کند.

به گزارش اکوایران، انرژی ارزان طی چند دهه گذشته یکی از مهم‌ترین مزیت‌های توسعه صنعتی ایران بوده است. دسترسی به ذخایر گسترده گاز طبیعی و منابع معدنی، زمینه گسترش صنایعی مانند فولاد، پتروشیمی، آلومینیوم و سیمان را فراهم کرد. صنایعی که با اتکا به انرژی یارانه‌ای، ظرفیت تولید خود را افزایش دادند و به یکی از بخش‌های مهم صادرات غیرنفتی کشور تبدیل شدند.

اما حالا تشدید ناترازی انرژی و محدودیت در تأمین برق و گاز، این الگوی توسعه را با پرسش‌های جدی مواجه کرده است. در شرایطی که صنایع برای تأمین انرژی با محدودیت روبه‌رو هستند و بخشی از واحدهای صنعتی نیز در جریان جنگ رمضان آسیب دیده‌اند، مسئله فقط بازسازی ظرفیت‌های تولیدی گذشته نیست؛ بلکه این پرسش مطرح است که بازسازی و توسعه کدام صنایع از نظر اقتصادی توجیه بیشتری دارد و انرژی محدود کشور باید در اختیار کدام بخش‌ها قرار بگیرد؟

مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی با عنوان «مقایسه ارزش افزوده در صنایع انرژی‌بر منتخب کشور» تلاش کرده به این پرسش پاسخ دهد. این گزارش چهار صنعت فولاد، آلومینیوم، سیمان و محصولات گازپایه پتروشیمی، یعنی متانول و اوره، را بررسی کرده و میزان ارزش اقتصادی ایجادشده به ازای انرژی مصرفی را در آنها مقایسه کرده است.

معیار تازه برای سنجش صنایع

نقطه شروع تحلیل این گزارش، تفاوت میان میزان انرژی مصرفی و ارزش اقتصادی تولید است. به بیان ساده، صرف اینکه یک صنعت حجم بالایی محصول تولید می‌کند، به معنای بهره‌وری بالای انرژی در آن نیست. برای ارزیابی دقیق‌تر باید مشخص شود هر واحد انرژی مصرف‌شده چه میزان ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند.

بر همین اساس، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس علاوه بر بررسی ارزش افزوده شرکت‌های منتخب، هزینه فرصت مصرف انرژی را نیز در محاسبات خود لحاظ کرده است. در این محاسبات، ارزش صادراتی هر مترمکعب گاز طبیعی ۳۰ سنت و هر کیلووات‌ساعت برق ۸ سنت در نظر گرفته شده است. بنابراین، هزینه انرژی در این بررسی صرفاً بر اساس تعرفه‌ای که صنایع در داخل پرداخت می‌کنند محاسبه نشده، بلکه درآمدی که کشور می‌توانست از صادرات آن به دست آورد نیز مورد توجه قرار گرفته است.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم صنایع منتخب این گزارش در مجموع ۱۷.۱ درصد برق و ۱۷.۸ درصد گاز طبیعی کشور را مصرف می‌کنند. در این میان، فولاد با سهم ۸.۱ درصدی از کل مصرف برق کشور، بزرگ‌ترین مصرف‌کننده برق در میان صنایع بررسی‌شده است. صنعت پتروشیمی نیز حدود ۱۰ درصد گاز طبیعی کشور را مصرف می‌کند.

فولاد؛ مزیت زنجیره کامل تولید

صنعت فولاد یکی از نمونه‌های مهم توسعه صنایع انرژی‌بر در ایران است. تولید شمش فولاد کشور از حدود یک میلیون تن در سال ۱۳۶۳ به حدود ۳۲ میلیون تن در سال ۱۴۰۳ رسیده است. به این ترتیب، تولید فولاد طی چهار دهه به‌طور متوسط سالانه حدود ۱۰ درصد رشد کرده است.

این توسعه عمدتاً بر پایه دسترسی به گاز طبیعی و استفاده از فناوری احیای مستقیم شکل گرفته است. به‌طوری‌که بیش از ۹۰ درصد فولاد ایران از مسیر احیای مستقیم و کوره قوس الکتریکی تولید می‌شود؛ سهمی که تقریباً سه برابر میانگین جهانی است.

اما بررسی شرکت‌های منتخب فولادی نشان می‌دهد همه واحدها به یک اندازه از این مزیت بهره‌مند نشده‌اند. در میان شرکت‌های بررسی‌شده، فولاد مبارکه اصفهان با ارزش افزوده تجمعی صادراتی ۱۳۹ دلار به ازای هر تن، بالاترین میزان خلق ارزش را ثبت کرده است.

یکی از یافته‌های مهم گزارش، تأثیر ساختار زنجیره تولید بر ارزش افزوده است. شرکت‌هایی که زنجیره کامل‌تری از استخراج سنگ‌آهن تا تولید شمش را در اختیار دارند، به‌طور متوسط ۱۲۱ دلار ارزش افزوده به ازای هر تن و معادل ۲۹ درصد ارزش فروش ایجاد می‌کنند. این رقم برای شرکت‌هایی که زنجیره تولید آنها از آهن اسفنجی آغاز می‌شود و به شمش می‌رسد، حدود ۴۰ دلار به ازای هر تن و معادل ۹ درصد فروش است.

به این ترتیب، برخلاف تصور اولیه، صرف توسعه ظرفیت تولید شمش به معنای خلق ارزش اقتصادی بیشتر نیست. دسترسی به حلقه‌های بالادستی، ساختار هزینه و میزان مصرف انرژی در فناوری تولید، نقش مهمی در تعیین ارزش افزوده واقعی دارند.

006

پتروشیمی؛ متانول در برابر اوره

در صنعت پتروشیمی، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس به‌طور مشخص محصولات گازپایه متانول و اوره را بررسی کرده است. این دو محصول در کنار نقش مهمی که در صادرات غیرنفتی دارند، سهم قابل‌توجهی از گاز طبیعی کشور را نیز مصرف می‌کنند.

در سال ۱۴۰۳، ایران حدود ۳۵.۶ میلیون تن محصول پایه پتروشیمی تولید کرده که معادل ۳.۵ درصد تولید جهانی بوده است. حدود ۶۶ درصد این تولید به متانول و آمونیاک اختصاص داشته است. در همین سال، تولید متانول و اوره و آمونیاک حدود ۱۴.۶ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی مصرف کرده‌اند؛ رقمی معادل نزدیک به ۵۸ درصد کل گاز مصرفی صنعت پتروشیمی.

با این حال، محاسبات گزارش نشان می‌دهد ارزش اقتصادی این دو محصول تفاوت زیادی با یکدیگر دارد. متانول به‌طور متوسط برای تولید هر تن محصول به ۱۰۰۴ مترمکعب گاز طبیعی نیاز دارد. با در نظر گرفتن قیمت صادراتی ۳۰ سنت برای هر مترمکعب گاز، هزینه فرصت خوراک و سوخت مصرفی در تولید هر تن متانول به حدود ۲۷۴ تا ۳۱۸ دلار می‌رسد. این در حالی است که متوسط قیمت فروش صادراتی هر تن متانول در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۱۲ دلار بوده است.

نتیجه این محاسبات، ارزش افزوده منفی ۸۹ دلار به ازای هر تن متانول است. به بیان دیگر، ارزش افزوده این محصول با احتساب هزینه فرصت صادراتی انرژی، معادل منفی ۴۲ درصد قیمت فروش آن برآورد می‌شود. همچنین هر مترمکعب گاز مصرفی در تولید متانول حدود ۸.۸ سنت ارزش اقتصادی منفی ایجاد می‌کند.

این وضعیت برای اوره متفاوت است. ارزش افزوده تولید هر تن اوره با احتساب نرخ صادراتی انرژی به ۱۲۳ دلار می‌رسد. قیمت فروش متوسط هر تن اوره نیز حدود ۳۷۷ دلار برآورد شده است. به این ترتیب، سهم ارزش افزوده از فروش این محصول به ۳۲.۶ درصد می‌رسد.

این مقایسه نشان می‌دهد نمی‌توان تمام محصولات پتروشیمی را صرفاً به دلیل مصرف گاز در یک گروه قرار داد. نوع محصول، فناوری تولید و ارزش اقتصادی حاصل از تبدیل خوراک، تعیین می‌کند که مصرف گاز در کدام بخش توجیه بیشتری دارد.

10

آلومینیوم؛ ظرفیت‌سازی بدون رفع گلوگاه‌ها

صنعت آلومینیوم نیز با اتکا به منابع انرژی کشور توسعه پیدا کرده است. ظرفیت اسمی تولید شمش آلومینیوم از حدود ۴۵۰ هزار تن در سال ۱۳۹۹ به ۷۷۰ هزار تن افزایش یافته، اما تولید واقعی متناسب با رشد ظرفیت بالا نرفته است.

گزارش دو عامل اصلی را در این وضعیت مؤثر می‌داند: ناترازی انرژی و وابستگی به واردات مواد اولیه. به‌جز شرکت آلومینای ایران در جاجرم، سایر تولیدکنندگان شمش آلومینیوم بخش عمده پودر آلومینای مورد نیاز خود را از واردات تأمین می‌کنند. در نتیجه، زنجیره تأمین این صنعت در برابر اختلالات خارجی آسیب‌پذیر است.

از سوی دیگر، فرایند ذوب آلومینیوم به‌شدت نیاز به گاز دارد. به همین دلیل، سهم گاز در ساختار مصرف انرژی شرکت‌های آلومینیومی بسیار زیاد است.

با این حال، تفاوت فناوری و راندمان تولید در این صنعت نیز اهمیت زیادی دارد. مجتمع صنایع آلومینیوم جنوب (سالکو) با استفاده از فناوری پیشرفته ۴۳۰ کیلوآمپری و راندمان بالاتر، ارزش افزوده صادراتی ۳۶۰ دلار به ازای هر تن ثبت کرده و در میان واحدهای بررسی‌شده عملکرد بهتری داشته است.

در مقابل، بررسی شرکت آلومینای ایران نشان می‌دهد با وجود ارزش افزوده بالاتر در نرخ‌های فعلی انرژی، مصرف سنگین برق در بخش ذوب می‌تواند با محاسبه هزینه فرصت صادراتی برق، ارزش افزوده این واحد را منفی کند. مصرف برق این بخش به ۱۷ هزار و ۹۶۶ کیلووات‌ساعت به ازای هر تن می‌رسد.

این گزارش همچنین یک تفاوت مهم میان صنعت آلومینیوم و فولاد را آشکار می‌کند. برخلاف فولاد که در آن برخورداری از زنجیره کامل تولید به خلق ارزش افزوده بیشتر منجر می‌شود، در صنعت آلومینیوم میانگین ارزش افزوده شرکت‌های دارای زنجیره کامل در سناریوی نرخ صادراتی انرژی منفی ۷۸ دلار و برای شرکت‌های دارای بخشی از زنجیره مثبت ۷ دلار به ازای هر تن برآورد شده است. بنابراین، تکمیل زنجیره به‌تنهایی تضمین‌کننده بهره‌وری اقتصادی نیست و فناوری و شدت مصرف انرژی نیز باید در نظر گرفته شود.

14

سیمان؛ حساسیت بالا به قیمت انرژی

صنعت سیمان نیز یکی از صنایع قدیمی و انرژی‌بر کشور است که طی دهه‌های گذشته، به‌ویژه همزمان با اجرای پروژه‌های عمرانی و مسکن، توسعه پیدا کرده است.

در این صنعت، تفاوت مهمی میان تولید کلینکر و سیمان وجود دارد. کلینکر محصول میانی تولید سیمان است و فرایند تولید آن به دلیل نیاز به پخت در کوره‌های دوار، انرژی بیشتری مصرف می‌کند. بخش عمده گاز طبیعی صنعت سیمان نیز در همین مرحله مصرف می‌شود.

بررسی چهار شرکت سیمان آرتا اردبیل، هگمتان، تهران و آبیک نشان می‌دهد سهم هزینه انرژی از بهای تمام‌شده محصولات آنها متفاوت است. در نتیجه، حذف یارانه انرژی نیز تأثیر یکسانی بر عملکرد شرکت‌ها ندارد.

سیمان آرتا اردبیل با قیمت فروش بالاتر و مصرف بهینه‌تر گاز، در میان شرکت‌های بررسی‌شده بهترین عملکرد را داشته است. ارزش افزوده این شرکت در سناریوی نرخ فعلی انرژی ۳۶ دلار به ازای هر تن و در سناریوی نرخ صادراتی انرژی ۹ دلار برآورد شده است. سیمان هگمتان نیز با ارزش افزوده ۲ دلار به ازای هر تن در سناریوی نرخ صادراتی، همچنان در محدوده مثبت قرار دارد.

در مقابل، ارزش افزوده سیمان تهران و آبیک با حذف یارانه انرژی به ترتیب به منفی ۲ و منفی ۴ دلار به ازای هر تن می‌رسد. این ارقام نشان می‌دهد بخشی از سودآوری صنعت سیمان به قیمت‌های یارانه‌ای حامل‌های انرژی وابسته است.

16

بازنگری در نقشه توسعه صنعتی

جمع‌بندی گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس این است که ادامه توسعه صنایع انرژی‌بر با همان الگوی گذشته، در شرایط ناترازی انرژی نیازمند بازنگری جدی است. بخشی از ارزش افزوده ایجادشده در حلقه‌های میانی فولاد، سیمان و محصولات پتروشیمی به انرژی ارزان وابسته است و با حذف یارانه‌های ضمنی، بخش قابل‌توجهی از این مزیت از بین می‌رود.

بر همین اساس، این گزارش پیشنهاد می‌کند توسعه ظرفیت‌های جدید در صنایعی مانند متانول، سیمان، شمش آلومینیوم و فولاد مورد بازنگری قرار بگیرد و اولویت سرمایه‌گذاری به سمت تکمیل زنجیره ارزش و توسعه صنایع پایین‌دستی حرکت کند.

18

یکی دیگر از پیشنهادهای گزارش، بازبینی مجوزهای صادرشده برای صنایع انرژی‌بر است. بر اساس این پیشنهاد، وزارت صنعت، معدن و تجارت باید در چارچوب تبصره «۱» بند «ت» ماده ۴۸ قانون برنامه هفتم پیشرفت، مجوز واحدهایی را که کمتر از ۴۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارند، بررسی کند و در صورت نداشتن توجیه فنی، اقتصادی و تأمین انرژی، نسبت به لغو آنها اقدام کند.

در بخش دیگری از پیشنهادها، توسعه برون‌مرزی صنایع انرژی‌بر مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، ایران می‌تواند با اتکا به توان فنی و مهندسی خود، در احداث و بهره‌برداری از واحدهای فولادی و پتروشیمی در کشورهای همسایه مشارکت کند و به جای توسعه بی‌وقفه ظرفیت‌های بالادستی در داخل، بخشی از انرژی و خوراک مورد نیاز این واحدها را از طریق صادرات گاز تأمین کند.

در واقع، پیشنهاد اصلی گزارش تغییر مسیر توسعه صنعتی است؛ مسیری که در آن ایران به جای تمرکز صرف بر صادرات انرژی در قالب محصولات پایه، به سمت صادرات دانش فنی، خدمات مهندسی، سرمایه‌گذاری صنعتی و محصولات با ارزش افزوده بالاتر حرکت کند.