به گزارش اکوایران،در دهههای اخیر، تحریمهای اقتصادی به یکی از مهمترین ابزارهای سیاست خارجی کشورهای غربی تبدیل شدهاند؛ ابزاری که در میان انواع آن، تحریمهای نفتی جایگاهی ویژه دارند. نفت نهتنها منبع اصلی درآمد بسیاری از کشورهاست، بلکه ستون فقرات بازار انرژی جهان به شمار میرود و بر قیمتها، تولید، تجارت و رشد اقتصادی در مقیاس جهانی اثر میگذارد. منطق تحریمهای نفتی ساده به نظر میرسد: محدود شدن صادرات نفت، کاهش درآمد ارزی، تضعیف توان مالی دولتها و در نهایت تغییر رفتار سیاسی. اما تجربه سالهای اخیر نشان داده این زنجیره علی در عمل بسیار پیچیدهتر است.
بازار جهانی نفت بازاری بهشدت بههمپیوسته و انعطافپذیر است؛ بازاری که در برابر محدودیتها راههای جایگزین خلق میکند. یکی از مهمترین این مسیرهای جایگزین، «حملونقل تاریک» نفت است؛ پدیدهای که طی آن نفتکشها عمداً سیستم شناسایی خودکار (AIS) خود را خاموش میکنند تا مسیر و موقعیتشان از دید نهادهای نظارتی پنهان بماند. این روش امکان انتقال نفت از کشورهای تحت تحریم را از طریق عملیات غیررسمی و انتقال کشتی به کشتی فراهم میکند، بیآنکه در آمارهای رسمی تجارت جهانی ثبت شود.
اهمیت این پدیده زمانی روشنتر میشود که بدانیم بیش از سهچهارم تجارت جهانی نفت خام از مسیر دریا انجام میشود. به بیان دیگر، اگر بخش قابل توجهی از این جریان از دید دادههای رسمی پنهان بماند، تحلیلها از بازار نفت و اثر واقعی تحریمها بهطور جدی ناقص خواهد بود. مقالهای جدید نشان میدهد حملونقل تاریک دیگر یک فعالیت حاشیهای یا استثنایی نیست، بلکه به سازوکاری ساختاری در بازار جهانی نفت تبدیل شده است.
نویسندگان این مقاله با بهرهگیری از روشهای یادگیری ماشین، برای نخستینبار تلاش کردهاند مقیاس واقعی این پدیده را اندازهگیری کنند. آنها نشان میدهند تحریمها بهجای توقف جریان نفت، شبکهای پنهان از تولیدکنندگان تحریمشده و ناوگان «کشتیهای تاریک» ایجاد کردهاند؛ شبکهای که با تخفیفهای قیمتی و مشوقهای مالی تغذیه میشود. به باور کارشناسان، تحریمهای نفتی نه یک بازی دوطرفه، بلکه شوکی در یک سیستم جهانی بههمپیوستهاند؛ سیستمی که مسیرهای پنهان و بازیگران ثالث، نقش تعیینکنندهای در شکل دادن به نتایج نهایی آن دارند.
ویژگیهای کشتیهای تاریک
این کشتیها قدیمیتر بوده و توسط شرکتهای کوچک مدیریت میشوند.
معمولاً با پرچم کشورهایی با نظارت ضعیف و ثبت مبهم فعالیت میکنند.
رفتارهای غیرعادی مانند توقفهای طولانی، تغییر مسیرهای مکرر و الگوهای حرکتی نامنظم از خود نشان میدهند.
خاموش کردن AIS اقدامی سیستماتیک برای دور زدن تحریمهاست، نه یک رفتار تصادفی.
ابعاد واقعی تجارت نفت تاریک
بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۳، به طور متوسط ماهانه حدود ۹۷۳ میلیون تن نفت خام، تقریباً نیمی از صادرات دریایی جهان ، از طریق کشتیهای تاریک جابهجا شده است. ایران و روسیه بزرگترین صادرکنندگان این نفت هستند، که این اتفاق پس از اتفاقات سیاسی مانند خروج آمریکا از برجام و سقف قیمتی نفت روسیه سرعت گرفته است.چین بزرگترین واردکننده نفت از مسیر تاریک است و حدود ۱۵ درصد از این صادرات را دریافت کرده است.
اثر بر بازار جهانی نفت
هرچند تحریمها صادرات رسمی را کاهش میدهند،اما افزایش صادرات از مسیرهای تاریک بخش زیادی از این کاهش را جبران میکند. بازار جهانی نفت به «بازارهای تکهتکه» تقسیم میشود و جابهجایی نفت میان این بازارها، اثر شوک تحریمها را تعدیل میکند.به عنوان نمونه وقتی اتحادیه اروپا تحریم نفت روسیه را تشدید میکند، بخشی از نفت به چین منتقل شده و کاهش قیمت جهانی نفت تا حد زیادی محدود میشود.
بر اساس آمار چین بیشترین منفعت مستقیم را میبرد؛ دسترسی به نفت ارزان باعث جهش تولید صنعتی و کاهش هزینهها میشود. چین نقش اصلی انتقال آثار تحریمها به اقتصادهای دیگر را دارد.
در آمریکا کاهش قیمت نفت و کالاهای واسطهای وارداتی از چین، رشد اقتصادی مبتنی بر عرضه و کاهش فشار تورمی را تقویت میکند.
اتحادیه اروپا هم به عنوان واردکننده خالص نفت، با افزایش هزینه واردات انرژی مواجه میشود، اما اثر منفی تا حدی با واردات ارزانتر کالاهای واسطهای از چین و افزایش تقاضای چین برای کالاهای اروپایی تعدیل میشود.
