در ایران قوانین متعددی برای مهار آلودگی هوا وضع شده است. با این حال از زمان اعمال نخستین قانون مرتبط با آلودگی هوا در ایران که نیم قرن از آن میگذرد (1354) تا تصویب قانون هوای پاک که در سال 1396 ابلاغ شد، روند کاهش آلودگی هوا در کلانشهرهای کشور به ویژه تهران رضایت بخش نبوده است. برای نمونه، تهرانیها در سال 1400 تعداد 114 روز هوای آلوده تنفس کردند، این عدد در سال 1401 به 170 روز رسید و در سال 1402 تعداد 119 روز ثبت شد. این عدد در سال 1403 به 146 روز رسید و در فاصله حدودا دو سال، آلودهترین سالهای تهران در یک دهه اخیر رقم خورد.
خسارت آلودگی هوا به تولید ناخالص داخلی
این در حالی است که خسارتهای آلودگی هوا در کشور، بنابر اعلام بانک جهانی بیش از 23 میلیارد دلار، معادل 5 درصد تولید ناخالص داخلی کشور پیشبینی شده است.
عوامل متعددی در آلودگی هوای شهرهای مختلف ایران مطرح است و آلایندههای ثابت و متحرک با شدت و حدت متفاوتی در این زمینه نقش دارند و سهم هر کدام از آنها از سوی نهادها و دستگاههای مختلف درصدهای متفاوتی مطرح میشود. در حالی که شینا انصاری، رئیس سازمان محیط زیست ایران عامل 80 درصد آلودگی هوای تهران را خودروها و موتورسیکلتها میداند، مازیار بیگلو، دبیر انجمن سازندگان قطعه و مجموعههای خودرو می گوید سهم خودروهای سواری و شخصی در آلودگی هوا کمتر از 20 درصد است.
با این حال شاید نگاهی به آمار فرسودگی خودروها در ایران، امکان تحلیل سهم این عوامل متحرک در آلودگی هوا را راحتتر کند. بنابر اعلام «محمدصادق حاتمی»، مدیر نوسازی ناوگان حمل و نقل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران: «در حال حاضر نزدیک به ۴۲ میلیون دستگاه خودرو و موتورسیکلت در ناوگان حمل و نقل کشور در حال تردد است که نزدیک به ۲۲ میلیون یا به عبارتی ۵۲ درصد از این ناوگان فرسوده در مرز فرسودگی (امکان اسقاط خودرو) هستند.» به گفته او بیشترین سهم فرسودگی مربوط به موتور سیکلت و خودروهای سواری است. این در حالی است که «داریوش گل علیزاده»، رئیس وقت مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست درصد فرسودگی ناوگان حملونقل عمومی را 86 درصد اعلام کرده بود. فرسودگیهایی که در آلودگی هوا بیتاثیر نیستند.
سیاهه انتشار، معطل وزارت صمت
سیاهه انتشار آلودگی هوا یک منبع رسمی است که امکان بررسی و پیشبینی دقیق سهم آلایندههای مختلف در آلودگی هوا را فراهم میکند. به گفته «محمد صادق حسنوند»، رییس مرکز تحقیقات آلودگی هوا پژوهشکده محیط زیست برای تعیین سهم منابع آلودگی باید سهمبندی منابع انتشار انجام شود و در حال حاضر حداقل در تهران هیچ مطالعهای که بهصورت جامع و در نقاط مختلف تهران سهم این منابع را تعیین کرده باشد، وجود ندارد و سیاهه انتشار نیز صرفاً میزان انتشار آلایندهها را نشان میدهند، نه غلظت آنها در هوا را.
به گفته او «براساس همین مطالعات، سهم ترافیک و حملونقل در آلودگی هوای تهران بیش از ۷۰ درصد برآورد شده، اما این دادهها مربوط به همان سالهاست و به نظر میرسد، شرایط فعلی تفاوتهای چشمگیری با آن دوره داشته باشد.» قرار بر این بود که سیاهه انتشار در سال جاری بهروزرسانی شود، اما این اقدام تاکنون انجام نشده است.
«احمد طاهری»، رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست، دلیل آن را همکاری نکردن وزارت صمت میداند که تقریبا از هیچ واحد صنعتی در کشور، دادهای از طریق این وزارتخانه به سازمان محیط زیست ارائه نشده است تا سیاهه انتشار تکمیل شود.
قانون کافی است، راهکارها نه!
براساس پژوهشهای مختلف، نقش چند عامل از جمله خودروهای فرسوده و نوع سوخت مصرفی در کنترل آلودگی هوا نقش دارند، براساس نتایج پژوهش «بررسی آلایندههای تاثیرگذار بر آلودگی هوای تهران و راهکارهای کنترل آن با توجه به شاخص AQI»، گسترش حملونقل عمومی، خروج خودروهای فرسوده، افزایش مصرف گاز طبیعی و اجرای سختگیرانه قوانین ترافیکی و صنعتی مهمترین عامل در جهت کاهش آلاینده ذرات معلق در جهت کاهش آلاینده ذرات معلق در کیفیت هوای تهران در روزهای بسیار آلوده یا خطرناک شهر تهران بوده است.
«یوسف رشیدی»، کارشناس آلودگی هوا و سرپرست سابق مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست در گفتوگو با «اکوایران» میگوید در ایران شناخت مساله در زمینه آلودگی هوا درست است، اما در راهکارهایی که به مهار منجر میشود درست عمل نشده است. به گفته او مهمترین اقدام توسعه مناسب حملونقل عمومی است و در کنار آن باید از استانداردهای آلودگی خودروها مراقبت شود.
رشیدی میگوید، سازمان محیط زیست تنها زمانی که یک خودروی نو قرار است به بازار عرضه شود، آن را مورد بررسی قرار میدهد و خودروی نو نیز به مدت 4 سال معافیت معاینه فنی دارد. پس از این مدت نیز معاینه فنی در کشور کارایی لازم را برای شناسایی عملکرد قطعات خودرو در زمینه آلودگی را ندارد و مشکلات روی یکدیگر انباشته میشوند.
ضرورت بازنگری در اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست
او با اشاره به نقش موثر سازمان محیط زیست در این زمینه معتقد است، نحوه ورود سازمان به مساله آلودگی هوا نیازمند بازنگری است و میگوید: «سازمان باید اقدامات را به نحو بهتری انجام دهد و صرفا در جایگاه نهادی نباشد که حد دستگاهها در اجرا یا عدم اجرای وظایف را مشخص میکند، بلکه باید علاوه بر ارائه راهکار نقش بازدارنده خود را به خوبی ایفا کند، چرا که تنها گزارش دهی و ایفای نقش نظارتی صرف مشکلی را از آلودگی هوا حل نمیکند.»
رشیدی در زمینه قانون هوای پاک و ایراداتی که به آن گرفته میشود، نیز میگوید اینکه چه تعداد دستگاه در اجرای یک مصوبه مجری باشند، مطرح نیست، مهم این است که بتوان دستگاهها را به خوبی مدیریت کرد که در حال حاضر چنین چیزی را شاهد نیستیم.
رشیدی نقش سازمان محیط زیست را در اجرای قانون هوای پاک از همه دستگاهها پررنگتر میداند چرا که قدرت کافی دارد و جایگاه مدیریتی آن در سطح معاون رئیس جمهور است و میتواند یک کارخانه را تعطیل کند و جلوی تولید کارخانه متخلف را هم بگیرد.
به گفته او در کشور نیازمند اقدامات بلند مدت و کوتاه مدت هستیم، در زمینه اقدامات بلندمدت باید حملونقل عمومی توسعه یابد و برای کوتاهمدت نیز ساختار معاینه فنی و مراقبت از استاندارد خودروها به صورت ضربتی باید انجام شود.
