به گزارش اکوایران، طنین جنگی که در آن حملات آمریکا و اسرائیل موجب جان باختن بیش از هزار نفر در ایران شده و در مقابل موشکها و پهپادهای ایرانی اسرائیل را مورد حمله قرار میدهند، در پاکستان به شکل عمیقی خود را نشان میدهد. در شرایطی که دامن شش کشور حاشیه خلیج فارس نیز به جنگ کشیده شده، پاکستان در موقعیتی دشوار قرار گرفته است.
پیمان دفاعی پاکستان و عربستان سعودی
به نوشته الجزیره، پاکستان دارای مرز مشترک 900 کیلومتری با ایران است و میلیونها نفر از کارگران پاکستانی در عربستان سعودی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس مشغول به کار هستند. از سپتامبر سال گذشته میلادی، اسلامآباد روابط چند دههای خود با ریاض را تقویت کرده است، آن هم از طریق امضای یک توافق دفاعی دوجانبه رسمی که طبق آن، هر کشوری که هدف حمله قرار بگیرد، به مثابه حمله به هر دو کشور تلقی میشود.
جنبش حوثیهای یمن که متحد تهران به شمار میرود، در بحبوحه جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران، محتاط باقی مانده و فعلا از ورود به این مناقشه خودداری کرده است.
همانطور که حملات پهپادی و موشکی به کشورهای حاشیه خلیج فارس ادامه مییابد، سوالی که با ضرورتی فزاینده در پاکستان پرسیده میشود، این است که اگر اسلامآباد به این جنگ کشیده شود، چه کاری انجام خواهد داد. پاسخ اسلامآباد تاکنون انجام گفتوگوهای تلفنی با رهبران منطقهای از جمله ایران و عربستان سعودی بوده است. زمانی که حملات آمریکا و اسرائیل، رهبری ایران را در تاریخ 28 فوریه هدف قرار داد، پاکستان این حمله را محکوم کرد و آن را غیرقابل توجیه خواند. چند ساعت بعدتر، اسلامآباد همچنین حملات تلافیجویانه ایران علیه کشورهای حاشیه خلیج فارس را محکوم کرد.
معاون نخستوزیر پاکستان که در زمان آغاز حمله در هفته گذشته در ریاض برای شرکت در جلسه سازمان همکاری اسلامی حضور داشت، فرآیندی را آغاز کرد تا در آن ارتباطات سریعی میان تهران و ریاض صورت گیرد. این مقام پاکستانی بعدتر فاش کرد که او به شخصه به عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران یادآوری کرده که پاکستان دارای تعهدات دفاعی نسبت به عربستان سعودی است. معاون نخستوزیر پاکستان گفت: «ما دارای یک پیمان دفاعی با عربستان سعودی هستیم و کل جهان درباره آن میداند. به مقامات ایران گفتم که از پیمان ما با عربستان مراقبت کند.»
این مقام پاکستانی اعلام کرد که عراقچی به او گفته باید ضمانتهایی وجود داشته باشد که خاک عربستان برای حمله علیه ایران مورد استفاده قرار نمیگیرد. معاون نخستوزیر پاکستان نیز پاسخ داد که اطمینانهای لازم در این خصوص را از ریاض دریافت کرده است.
رهگیری موشکها بر فراز عربستان
در تاریخ 5 مارس (14 اسفند)، علیرضا عنایتی، سفیر ایران در عربستان، اعلام کرد که تهران از تعهد سعودیها مبنی بر اجازه ندادن به آمریکا برای انجام حملات از طریق حریم هوایی و خاک این کشور، استقبال میکند. اما تنها یک روز بعدتر و در جریان ساعات اولیه 6 مارس، وزارت دفاع عربستان سعودی تأیید کرد سه موشک بالستیک را که پایگاه هوایی شاهزاده سلطان را هدف گرفته بودند، رهگیری کرده است.
چند ساعت بعد، سپهبد عاصم منیر، مقام نظامی ارشد پاکستان در ریاض حضور یافت تا با شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع سعودی دیدار کند؛ دیداری که در آن حملات ایران به عربستان و اقداماتی که باید برای توقف این حملات از طریق چارچوب دفاعی دو کشور انجام شود، مورد بحث قرار گرفت. با شدت گرفتن جنگ، کارشناسان میگویند که تلاش پاکستان برای ایجاد توازن میان دو شریک نزدیک خود، سختتر و سختتر میشود. توافق دفاعی دوجانبه که در تاریخ 17 سپتامبر در ریاض توسط محمد بنسلمان، ولیعهد سعودی و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان در کنار رئیس ارتش این کشور به امضا رسید، مهمترین تعهد دفاعی رسمی تلقی میشود که اسلامآباد در دهههای اخیر وارد آن شده است.
توافق مشابه ماده پنج پیمان ناتو
عبارت کلیدی این توافقنامه دفاعی تأکید میکند که هر تهاجمی علیه یکی از کشورها باید به عنوان تهاجم به هر دو کشور تلقی شود که مشابه ماده 5 پیمان ناتو است. با این حال، کارشناسان نسبت به تلقی آن به عنوان یک مداخله نظامی فوری، محتاط هستند. این توافقنامه به دنبال حملات سپتامبر 2025 اسرائیل علیه مقامات حماس در دوحه نهایی شد؛ اتفاقی که اعتماد به ضمانتهای امنیتی آمریکا برای کشورهای شورای همکاری خلیج فارس را به شکل منفی تحت تأثیر قرار داد.
این گزارش به موضع متحدان ایران که دارای روابط تجاری و نظامی با تهران هستند، میپردازد؛ از ترکیه و هند گرفته تا روسیه و چین.
پاکستان که دارای سلاح هستهای است، برای دههها روابط نظامی خود با عربستان سعودی را حفظ کرده است و طبق تخمینها، بین 1500 تا 2 هزار سرباز پاکستانی در خاک عربستان مستقر هستند. اکنون این توافق دفاعی تحت شرایطی مورد آزمایش قرار میگیرد که هیچ یک از طرفین انتظار آن را نداشتند. عمر کریم، از اعضای یکی از مراکز تحقیقی و مطالعات اسلامی در ریاض، وضعیت خطرناک فعلی پاکستان را نتیجه یک اشتباه محسباتی خواند. او استدلال میکند که اسلامآباد هرگز انتظار نداشت که خود را بین تهران و ریاض گرفتار ببیند، به ویژه بعد از احیای روابط دیپلماتیک ایران و عربستان با میانجیگری چین در سال 2023. این کارشناس افزود: «شاید این آخرین مرتبهای است که سعودیها پاکستان را مورد آزمایش قرار میدهند و اگر اسلامآباد اکنون به تعهدات دفاعی خود عمل نکند، رابطه دو کشور به شکل برگشتناپذیری آسیب میبیند.»
در سال 2015، پاکستان از درخواست مستقیم عربستان سعودی برای پیوستن به ائتلاف نظامی در یمن خودداری کرد، چراکه یک قطعنامه پارلمانی در پاکستان تصویب شد که به موجب آن، اسلامآباد میبایست در جنگ یمن بیطرف باقی بماند. عزیر الغاشیان از مجمع بینالمللی خلیج فارس با اشاره به این اتفاق در سال 2015 گفت: «محدودیت توافقنامههای عربستان و پاکستان، شفاف است. توافقنامهها تا زمانی به قوت خود باقی میمانند که محاسبات سیاسی از آنها حمایت کنند.»
با این حال، ایلهان نیاز، استاد یکی از دانشگاههای اسلامآباد، باور دارد که اگر عربستان سعودی به اندازهای خود را تحت تهدید ببیند که به طور رسمی درخواست کمک نظامی ارتش پاکستان را مطرح کند، اسلامآباد به کمک سعودیها خواهد آمد. این استاد دانشگاه اظهار داشت: «اگر پاکستان این کار را انجام ندهد، به اعتبارش لطمه وارد میشود.»
محدودیتهای مربوط به ایران
عامل پیچیدهکننده شرایط برای پاکستان این است که در صورت درخواست عربستان سعودی برای کمک، اسلامآباد نمیتواند به راحتی با ایران به عنوان دشمن رفتار کند. ایران و پاکستان دارای یک مرز طولانی هستند، روابط تجاری قابل توجهی با یکدیگر دارند و اخیرا تعاملات دیپلماتیک خود را تقویت کردهاند. ایلهان نیاز اذعان کرد که ایران یک همسایه دشوار برای پاکستان بوده است و در این رابطه به حملات برونمرزی ژانویه 2024 میان دو کشور اشاره کرد که نشاندهنده غیرقابل پیشبینی بودن این رابطه است.
از سوی دیگر، این استاد دانشگاه اظهار داشت که تحولات رادیکال در ایران و گسترش نفوذ اسرائیل به غرب مرزهای پاکستان، همگی تحولاتی به حساب میآیند که به شدت اسلامآباد را نگران کرده است. آشفتگی داخلی ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل و پاسخ تهران، به سرعت در پاکستان مشهود بود. پس از آنکه دستکم 23 نفر در تظاهرات سراسر پاکستان به دنبال حمله به رهبری ایران، جان خود را از دست دادند، ارتش در منطقه گلگت-بلتستان سه روز حکومت نظامی اعلام کرد. این تظاهرات به طور عمده توسط جامعه شیعیان پاکستان که تقریبا 15 تا 20 درصد از جمیعت 250 میلیونی این کشور را تشکیل میدهند، برنامهریزی شده بود. امیر ران، مدیر موسسه مطالعات صلح پاک، به الجزیره گفت: «ایران نفوذ قابل توجهی بر سازمانهای شیعه در پاکستان دارد. و سپس شما بلوچستان را دارید که یک منطقه پرنوسان است.»
محمد خطیبی، یک کارشناس سیاسی مستقر در تهران، اعلام کرد: «استان بلوچستان پاکستان با ایران هممرز است و برای دههها محل حضور جنشهای جداییطلب بوده است. نمیتوان این واقعیت را در نظر نگرفت؛ جغرافیا منجر به محدود شدن گزینههای اسلامآباد شده است. هر گونه پنداشت در تهران مبنی بر اینکه اسلامآباد از لحاظ نظامی بر ضد ایران است، میتواند جدایی فرقهای داخلی در پاکستان را شعلهور کند و یک جنگ منطقهای تمامعیار، محدود کردن آن را بسیار دشوار خواهد کرد.»
پاکستان چه گزینههایی دارد؟
کارشناسان میگویند که اقدام نظامی مستقیم علیه ایران مانند اعزام هواپیماهای جنگی یا انجام حملات به قلمروی ایران، یک گزینه واقعبینانه برای پاکستان نیست؛ موضوعی که علت آن به محدودیتهای داخلی مربوط میشود. به اعتقاد یکی از کارشناسان، موضع کنونی اسلامآباد، تلاش برای آرام کردن دو طرف است. این کارشناس افزود: «تهدید اصلی ایران از طریق حملات هوایی با استفاده از پهپاد و موشک است و این حوزهای است که پاکستان میتواند نسبت به آن به عربستان سعودی کمک کند. اما این بدان معناست که پاکستان به یکی از طرفهای جنگ تبدیل میشود و این یک علامت سوال بزرگ است.»
اکوایران: ایران به دنبال افزایش هزینه های جنگ برای آمریکا و کشورهای منطقه است.
او اضافه کرد: «از گزینههای امکانپذیر برای پاکستان میتوان به ارائه حمایت عملیاتی محرمانه به عربستان سعودی اشاره کرد، در حالیکه اسلامآباد تعامل دیپلماتیک خود با تهران را حفظ میکند؛ پاکستان و عربستان میتوانند به یکدیگر در ایجاد ظرفیت دفاع هوایی کمک کنند.»
عمر کریم در بخش دیگری از اظهارات خود بیان داشت: «فرصت برای حفظ رویکرد متوازن پاکستان شاید سریعتر از آنچه اسلامآباد میپندارد در حال بسته شدن است. در حالیکه وضعیت به سوی یک نقطه عطف حرکت میکند و زیرساختهای انرژی عربستان مورد هدف قرار میگیرند، ممکن است به زودی عربستان با توجه به توافقنامه دفاعی دو کشور، از پاکستان درخواست کمک کند.»
بزرگترین کارت اسلامآباد
اکنون، قویترین کارت اسلامآباد برای بازی، دیپلماسی است، یعنی استفاده از دسترسیاش به ریاض و تهران و بهرهبرداری از اعتمادی که نزد این دو کشور دارد. خطیبی نیز اعلام کرد که پاکستان باید به هر قیمتی این جایگاه خود را حفظ کند. طبق اعلام این کارشناس: «واقعبینانهترین موضعگیری پاکستان، میانجیگری و استفاده از روابطش با دو طرف است. بسیار بعید است که پاکستان نیروهای خود را به ائتلاف ضد ایرانی اضافه کند. این مسئله ریسکهایی به همراه دارد که بسیار بیشتر از مزایای آن است.»
سناریویی که دارای کمترین محبوبیت برای پاکستان است، این است که شورای همکاری خلیج فارس تصمیم بگیرد به شکل مستقیم وارد جنگ با ایران شود و نشانههای هشدار درباره این موضوع در حال نمایانتر شدن است. عربستان سعودی و امارات متحده عربی هر دو اظهار داشتهاند که حملات ایران از خط قرمز عبور کردهاند. برای پاکستان، تشدید تنش به این شکل میتواند تبعات جدی به همراه داشته باشد. خطیبی اظهار داشت که هر گونه جنگ طولانیمدت میتواند اقتصادهای خلیج فارس را مختل کند و به شکل مستقیم وضعیت مالی پاکستان را تحت تأثیر قرار دهد.
این کارشناس افزود که قیمتهای انرژی میتواند به شدت افزایش یابد و فشار بیشتری بر پاکستان وارد آورد چراکه این کشور اتکای سنگینی به کشورهای حاشیه خلیج فارس برای نیازهای انرژی خود دارد. پاکستان همچنین به طور همزمان به مدیریت رویارویی نظامی خود با طالبان افغانستان اقدام میکند که دو روز قبل از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران رخ داد. اما ایلهان نیاز اعلام کرد که اگر این بحران در نهایت اسلامآباد را مجبور به انتخاب کند، محاسبه در این خصوص ممکن است غیرقابل اجتناب شود. او گفت: «اگر تهران پاکستان را مجبور کند که بین ایران و عربستان سعودی یکی را انتخاب کند، انتخاب اسلامآباد به نفع سعودیها خواهد بود.»
