به گزارش اکوایران به نقل از فایننشیال تایمز، مقامهای کشور ترکیه برنامه دارند مرز کشور خود با ارمنستان را دوباره باز کنند، تا یک مسیر تجاری مورد حمایت ترامپ میان اروپا و آسیا فعال شود. میدل ایست آی در همین رابطه در گزارشی تحلیلی، ضمن «رویایی دستنیافتنی» توصیف کردن این طرح، آن را تلاش ترکیه برای بازطراحی مسیرهای انرژی خاورمیانه پس از ایران ارزیابی میکند. نویسنده این گزارش مینویسد: «از قطر تا عربستان سعودی تا ترکمنستان، ترکیه در رؤیای گذر از انسداد هرمز و تبدیل شدن به یک هاب انرژی است.»
«مسیر ترامپ»
به نوشته فایننشیال تایمز، گذرگاه مرزی آلیجان ترکیه به سوی ارمنستان در انتهای یک جاده فرعی آرام قرار دارد. چوپانها در مزارع اطراف گلههای خود را میچرانند و تراکتورها گاهبهگاه گرد و غباری بلند میکنند که در هوا معلق میماند. حتی سنگرهای نظامی پراکنده در سرتاسر منطقه نیز در آفتاب نیمهخواب به نظر میرسند.
بااینحال، ترکیه امیدوار است این بنبست آرام بهزودی به بخشی از یک چهارراه تجارت جهانی تبدیل شود. اوایل امسال، مقامهای ترکیه شروع به نصب سامانههای لازم برای پردازش گذرنامه در این مرز کردند؛ همان مرزی که برای ۳۲ سال بسته بوده است. اقدام به بازگشایی این مرز میتواند یک مسیر بازرگانی حیاتی را برای اتصال آسیا به اروپا آزاد کند. این پروژه که رئیسجمهور ایالات متحد بهعنوان بخشی از طرحهای صلح برای ارمنستان و جمهوری آذربایجان از آن هواداری میکند، حتی نامی پرطمطراق دارد: «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی (TRIPP).»
اهمیت ژئوپولیتیکی این طرح فراوان است. بازگشایی احتمالی مرز ارمنستان بخشی از تلاشهای آنکارا برای تبدیل ترکیه به یک هاب امن بازرگانی برای کالاها و جریانهای انرژی است که از گلوگاههای ژئوپولیتیکی منحرف شدهاند؛ بهویژه تنگه هرمز که در معرض جنگ قرار دارد.
از زمانی که تهران در ژوئن گذشته بستن تنگه را مطرح کرد، آنکارا تلاشهای خود برای معرفی ترکیه بهعنوان یک کریدور بازرگانی جایگزین پایدار را افزایش داده است. این رویکرد در شرایطی شدت گرفته است که درگیریها و تحریمها، مسیرهای سنتی از روسیه، ایران، دریای سرخ و خلیج فارس را مختل کردهاند.
آب گلآلود تنگه هرمز و برنامههای ترکیه
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، هفته گذشته گفت: «ترکیه بهعنوان یک جزیره ثبات و پناهگاه امن برجسته است.» او افزود: «گفتوگوها درباره جایگزینهای امنتر برای خطوط انتقال انرژی آغاز شده است.» او گفت: «ما عمیقاً باور داریم که این بحران جهانی درهای تازهای را برای کشور ما باز خواهد کرد.»
«تجارت اروپا-آسیا حدود ۳ تریلیون دلار در سال است و ۹۰ درصد آن از طریق دریا انجام میشود،» این را بینالی ییلدیریم، نخستوزیر پیشین ترکیه میگوید که در ترویج مسیرهای تجاری ترکیه نقش دارد. به گفته او: «کوتاهترین مسیر دریایی حدود ۴۰ روز طول میکشد؛» در مقابل، «کریدور میانی» — مسیر زمینی که چین را از راه قفقاز و ترکیه به اروپا وصل میکند و آنکارا در حال ترویج آن است — «میتواند ۱۲ تا ۱۵ روز طول بکشد.» جریان کنونی تجارت از این مسیر کوچک است، اما «پتانسیل زیادی وجود دارد.»
در همین رابطه نشریه میدل ایست آی به نقل از مصاحبه هفته گذشته آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، با خبرگزاری آنادولو از پیشنهاد چندین پروژه تازه از سوی او خبر میدهد. بایراکتار مدتهاست که از اتصال منطقه نفتخیز بصره در جنوب عراق به شمال این کشور حمایت میکند. در شمال عراق، خط لوله عراق-ترکیه نفت کرکوک را به بندر مدیترانهای جیهان در ترکیه منتقل میکند. این خط لوله ظرفیتی بیش از ۱.۵ میلیون بشکه در روز دارد.
بایراکتار به اینجا بسنده نکرد. او همچنین ایده ساخت یک خط لوله گاز از قطر به ترکیه را دوباره مطرح کرد که از چند کشور از جمله سعودی، اردن و سوریه گذر میکند. به گفته بایراکتار: «بنابراین شما دیگر صادرات LNG ندارید. در حال حاضر هم نمیتوانید از هرمز گذر کنید. حالا تصور کنید مقداری گاز از راه یک خط لوله به ترکیه و اروپا منتقل شود. ما یک مسیر صادراتی جایگزین برای شما باز میکنیم.»
سلام جبار شهاب، کارشناس انرژی عراق، میگوید که تمایل سیاسی برای اتصال بصره به خط لوله عراق–ترکیه از زمان بحران هرمز بهطور قابل توجهی افزایش یافته است. او گفت دولت عراق برای هزینههای خود به ۶.۳ میلیارد دلار درآمد نفتی ماهانه نیاز دارد و تنها در ماه مارس بیش از ۵.۵ میلیارد دلار خسارت ثبت شده است. او افزود: «شرایط کنونی ایجاب میکند که سیاستگذاران عراقی صادرات روزانه حدود ۳.۵ میلیون بشکه نفت را تضمین کنند تا بتوانند پرداخت حقوق و هزینههای ماهانه را مدیریت کنند.» به گفته شهاب، خط لوله بصره میتواند مسیر تازهای برای صادرات نفت جنوب عراق به بازارهای اروپا و آسیا ایجاد کند و تنگه هرمز را دور بزند.
کریدورهایی که هرمز را دور میزنند
نشریه فایننشیال تایمز دو پروژه را در کانون چشمانداز آنکارا میداند:
پروژه نخست، «مسیر توسعه» است؛ یک شبکه جادهای و ریلی که خلیج فارس را از راه ترکیه به اروپا متصل میکند و گلوگاههای دریایی مانند تنگه هرمز و کانال سوئز را دور میزند؛ اما این پروژه هنوز در مرحله برنامهریزی است، به میلیاردها دلار سرمایهگذاری نیاز دارد و از عراقِ بیثبات گذر میکند؛
پروژه دوم، یعنی توسعه کریدور میانی، امیدوارکنندهتر است. محور اصلی این پروژه همان TRIPP است.
طبق گفته مقامهای جمهوری آذربایجان، شرکتهای ساختمانی ترکیه مانند کالیون که به دولت آنکارا نزدیکاند و پروژههای بزرگ دولتی مانند فرودگاه تازه استانبول را ساختهاند، در سمت کشور جمهوری آذربایجان و همچنین در توسعه خطوط ریلی در کشور ترکیه کار خود را آغاز کردهاند. به گفته ییلدیریم، در صورت تکمیل این پروژه، حجم تجارت کریدور میانی که بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ سه برابر شده است، میتواند از ۵ میلیون تن در سال به ۲۰ میلیون تن برسد؛ هرچند پیچیدگیهای زیادی هم وجود دارند.
دشواریهای پیشروی «کریدور میانی»
«مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی (TRIPP)» از ایران گذر نمیکند و همین آن را در برابر حمله آسیبپذیر میسازد. روسیه که بهطور سنتی بر قفقاز تسلط داشته نیز نگران است. اوایل این ماه، ولادیمیر پوتین به ارمنستان هشدار داد که ممکن است در صورت ادامه تغییر جهت تجاری به سمت اروپا، عرضه گاز روسیه به این کشور را کاهش دهد.
این مسیر به عبورهای کند کشتی در دریای خزر، زیرساختهای ناهماهنگ ریلی با عرضهای متفاوت ریل و رویههای پیچیده گمرکی در چندین مرز وابسته است. این موضوع باعث میشود بسیار کندتر از کریدور شمالی باشد که چین را از راه یک اتصال مستقیم ریلی از روسیه به اروپا وصل میکند و سالانه ۴۰ میلیون تن بار حمل میکند.
یک مدیر آماد که برای این پروژه مشاوره داده است، میگوید: «مشکل TRIPP این است که یکی از چندین گزینه حملونقل است. این پروژه تنها به این دلیل ممکن شد که روسیه درگیر جنگ اوکراین بود. این مسیر نزدیکِ ایران است که خود یک ریسک دیگر به شمار میرود. همچنین به تأمین مالی و حمایت سیاسی آمریکا وابسته است.»
پس از آنکه ایران تنگه هرمز را بست، عراق و اقلیم کردستان توافق کردند خط لوله کرکوک-جیهان را که ۲۵۰ هزار بشکه در روز حمل میکند، دوباره باز کنند. مسیر TRIPP حتی میتواند پروژه متوقفشده خط لوله فرا-کاسپین را احیا کند که ۱ تریلیون فوت مکعب گاز را از آسیای مرکزی از طریق ترکیه به اروپا منتقل میکند. هرچند مقامهای تجاری و اقتصاددانان هشدار میدهند که ایده مسیرهای زمینی از طریق ترکیه بهعنوان جایگزین فوری برای گلوگاههای دریایی خلیج فارس — یا حتی مسیر تثبیتشده شمالی از طریق روسیه — یک خیالپردازی است.
گذر از میان دریای خزر
به نوشته میدل ایست آی، وزیر انرژی ترکیه همچنین مشتاق پیشبرد پروژه دیگری است که مدتها درباره آن بحث شده: خط لوله گاز فرا-کاسپین که گاز ترکمنستان را از راه دریای خزر به جمهوری آذربایجان و سپس به اروپا منتقل میکند.
ترکمنستان یک صادرکننده بزرگ گاز و ظرفیت صادرات سالانه آن ۸۰ میلیارد متر مکعب است. ترکیه هماکنون بخشی از گاز ترکمنستان را از راه ایران و با استفاده از ترتیبات سوآپ وارد میکند. بایراکتار میگوید: «اما راهحل درست، یکی از ایدهآلترین راهحلها، این است که آن گاز از خزر گذر کند و از راه جمهوری آذربایجان و گرجستان به ترکیه برسد.»
ارزیابی کارشناسان انرژی
کارشناسان انرژی تصویر متفاوتی در این رابطه ارائه میدهند. درحالیکه برخی پروژهها مانند خط لوله فرا-کاسپین و اتصال میدانهای نفتی سوریه به شبکه ترکیه نسبتاً قابل اجرا تلقی میشوند، برخی دیگر مانند خط لوله گاز قطر بسیار دشوارتر هستند.
اومود شوکری، پژوهشگر ارشد انرژی در دانشگاه جرج میسون میگوید، اگرچه خط لوله فرا-کاسپین که گاز ترکمنستان را به جمهوری آذربایجان متصل میکند، اکنون از نظر سیاسی محتملتر از گذشته شده است، اما همچنان با مسائل منطقهای حلنشده محدود میشود. او گفت این پروژه نیازمند یک خط لوله زیر دریا به طول حدود ۳۰۰ کیلومتر از بندر ترکمنباشی به بندر باکو است که میتواند به زیرساختهای صادراتی موجود از جمله خط لوله قفقاز جنوبی و خط لوله فرا-آناتولی متصل شود.
او افزود: «منطق اقتصادی بسیار پیچیدهتر است. حتی برآوردهای محافظهکارانه هزینه بخش زیر دریا را حدود ۲ میلیارد دلار تخمین میزنند و رساندن آن به سطح تجاری ۲۰ تا ۳۰ میلیارد متر مکعب در سال نیازمند توسعه بیشتر، ظرفیت فشردهسازی و گسترش زیرساختهای پاییندستی است.»
