الگوهای در حال تغییر؛ بن‌بست هرمز به درگیری تازه تبدیل می‌شود؟

به گزارش اکوایران، تنگه هرمز به میدان اصلی نبرد در مناقشه ایران تبدیل شده است. بنا بر تحلیل خبرگزاری رویترز، عبور چند نفتکش و کشتی حامل گاز در روزهای اخیر نشانه‌ای از پذیرش ضمنی کنترل ایران بر این گذرگاه است. این وضعیت، مرحله‌ای تازه را در چیزی که به‌سرعت در حال تبدیل شدن به «جنگ هرمز» است، نوید می‌دهد. نشریه نیویورک‌تایمز اما در یادداشتی عبور امن کشتی‌ها از تنگه هرمز را به «قمار» توصیف کرده است. این نشریه به نقل از کارشناسان اطلاعات دریایی می‌گوید که کشتی‌ها بدون ارسال اطلاعات حیاتی‌ای که برای حفظ ایمنی آبراه‌ها ضروری است، در حال تردد هستند.

عبور شمار بیشتری از کشتی‌ها از تنگه به چه معناست؟

به گزارش خبرگزاری رویترز، بسته شدن تقریباً کامل این شریان حیاتی تجارت جهانی، پس از حملات هوایی مشترک اسرائیل و ایالات متحده در ۲۸ فوریه و محاصره متقابل دریایی آمریکا که ماه گذشته اعمال شد، شوک شدیدی به بازارهای جهانی انرژی وارد کرده است. کشورها، به‌ویژه در آسیا، با از دست رفتن ناگهانی بیش از ۱۳ درصد از عرضه جهانی نفت و حدود یک‌پنجم جریان گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) دست‌وپنجه نرم کرده‌اند.

از این رو، بسیاری از کشورها از انتشار خبر عبور سه نفتکش غول‌پیکر (VLCC) در هفته گذشته استقبال کردند؛ نفتکش‌هایی که هرکدام حدود ۲ میلیون بشکه نفت عراق را به مقصد آسیا حمل می‌کردند و طبق داده‌های کشتیرانی کپلر، با خاموش کردن سامانه‌های رهگیری خود از تنگه عبور کردند. برخی نشانه‌ها حاکی از آنند که این عبورها با هماهنگی تهران انجام شده بود.

قطر نیز نخستین دو محموله LNG خود را از زمان آغاز جنگ صادر کرد. به گفته منابع آگاه، این محموله‌ها در قالب توافقی دولت‌به‌دولت به پاکستان، یعنی میانجی اصلی مذاکرات آمریکا و ایران، فروخته شده‌اند. این منابع گفتند که ایران با ارسال این محموله‌ها موافقت کرده تا به ایجاد اعتماد میان قطر و پاکستان کمک کند.

همچنین نشانه‌هایی وجود دارند که کشتی‌های دیگری، از جمله نفتکش‌ها، در هفته‌های اخیر با خاموش کردن فرستنده‌های خود از تنگه عبور کرده‌اند. هنوز مشخص نیست که آیا این عبورها با مجوز ایران انجام شده یا مالکان کشتی‌ها برای عبور امن، عوارض غیررسمی پرداخت کرده‌اند. بااین‌حال، به نظر می‌رسد چندین کشتی در مسیرهایی نزدیک به سواحل ایران حرکت کرده‌اند.

کشتی‌ها و قایق‌ها در تنگه هرمز، مسندمِ عمان، اول مه ۲۰۲۶./عکس از رویترز-عکس آرشیوی

اگرچه این جریان محدود محموله‌ها تا حدی به اقتصادهای وابسته به واردات کمک می‌کند، اما نشانه بازگشت بازار جهانی انرژی به وضعیت عادی نیست؛ بلکه درست برعکس است. این جابه‌جایی‌ها تنها بخش کوچکی از حدود ۱۴۰ کشتی‌ای را تشکیل می‌دهند که پیش از آغاز درگیری‌ها روزانه از هرمز عبور می‌کردند. این بدان معناست که بازارهای جهانی همچنان تحت فشار و آسیب‌پذیر باقی مانده‌اند.

مهم‌تر از همه، این تحولات نشان‌دهنده شکل‌گیری نظمی تازه هستند. ایران در حال تبدیل شدن به بازیگری است که نه‌تنها درباره باز یا بسته بودن هرمز، بلکه درباره اینکه چه کسی اجازه استفاده از آن را داشته باشد تصمیم می‌گیرد؛ ترتیبی که ممکن است حتی پس از پایان درگیری کنونی نیز ادامه پیدا کند و بذر جنگ بعدی را بکارد.

الگوهای در حال تغییر

صادرکنندگان خلیج فارس مانند عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت، بحرین و عراق که اقتصادشان به جریان بدون مانع صادرات هیدروکربن وابسته است، قطعاً از هر سیستمی که در آن تهران تعیین کند که چه محموله‌هایی و تحت چه شرایطی به بازار جهانی برسند، نگران خواهند شد.

خریداران نیز به همان اندازه نگران خواهند بود. واردکنندگان آسیایی که همین حالا هم از اختلال در عرضه آسیب دیده‌اند، احتمالاً با هر چارچوبی که به تهران اهرم مستقیمی بر امنیت انرژی و ثبات اقتصادی‌شان بدهد، مخالفت خواهند کرد.

مهم‌تر از همه، بعید است آمریکا توافقی را بپذیرد که چنین نفوذ سیاسی و اقتصادی گسترده‌ای را به تهران واگذار کند. دونالد ترامپ اصرار دارد بازگشت رفت‌وآمد به وضعیت پیش از جنگ، شرط هرگونه آتش‌بس دائمی است. اجازه دادن به ایران برای مدیریت دسترسی به تنگه، اهداف اعلام‌شده جنگی واشنگتن را تضعیف می‌کند و هرگونه ادعای پیروزی را توخالی جلوه خواهد داد.

از سوی دیگر، ایران نیز بعید است مشتاق باشد کنترل خود بر این گلوگاه و در نتیجه بر اقتصاد جهانی را کنار بگذارد. این بدون تردید قدرتمندترین سلاح تهران است. همچنین با توجه به اینکه محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا تاکنون حدود ۳ میلیارد دلار برای ایران هزینه داشته است، تهران به درآمدی که از دریافت هزینه عبور گزینشی کشتی‌ها به دست می‌آورد نیز نیاز خواهد داشت.

وقتی بن‌بست به درگیری تبدیل می‌شود

منطق تحولات به نتیجه‌ای تیره‌وتار اشاره دارد. اگر این الگوی عبور گزینشی تحت مدیریت ایران تثبیت شود، چه‌بسا به وضعیت عادی تازه‌ای تبدیل شود که حتی پس از دستیابی به آتش‌بس نیز ادامه یابد. تهران شاید برای گرفتن امتیاز از آمریکا با بازگشایی تنگه موافقت کند، اما بازگشت کامل و بی‌قیدوشرط آزادی کشتیرانی بسیار بعید به نظر می‌رسد. چنین وضعیتی ذاتاً بی‌ثبات خواهد بود؛ زیرا به‌جای حل بحران، اختلال را نهادینه می‌کند.

در چنین شرایطی، رویارویی دوباره میان تهران و واشنگتن و احتمالاً با کشورهای خلیج فارس، بیش از پیش محتمل خواهد شد، زیرا همه طرف‌ها مرزهای کنترل بر جریان انرژی از تنگه را خواهند آزمود.

اهداف جنگی آمریکا در ماه‌های اخیر بارها تغییر کرده‌اند؛ اما در نهایت، این درگیری حول یک پرسش اساسی متمرکز شده است: چه کسی کنترل تنگه هرمز را در دست خواهد داشت؟

پاسخ به این پرسش، احتمالاً آینده خلیج فارس را شکل خواهد داد.

نگرانی‌ها از آینده تنگه هرمز

به نوشته نشریه نیویورک‌تایمز، درحالی‌که هم ایران و هم ایالات متحده در بخش‌هایی از تنگه هرمز و اطراف آن اعمال کنترل می‌کنند، تضمین عبور امن کشتی‌های تجاری، حتی کشتی‌هایی که ارتباطی با ایران ندارند، همچنان مبهم و دشوار باقی مانده است.

سنتکام روز سه‌شنبه ادعا کرد نیروهایش ۶۵ کشتی تجاری را تغییر مسیر داده و چهار کشتی را نیز متوقف کرده‌اند؛ اقدامی در چارچوب محاصره بنادر ایران که آمریکا ماه گذشته اعمال کرد. این فرماندهی گفته بود از روز دوشنبه تاکنون سه کشتی دیگر نیز تغییر مسیر داده‌اند. همه این کشتی‌ها ایرانی یا مرتبط با ایران نبوده‌اند.

ایران نیز به نوبه خود، روز سه‌شنبه اعلام کرد که «دامنه تنگه هرمز به‌طور قابل‌توجهی گسترش یافته» و «به یک منطقه عملیاتی وسیع تبدیل شده است.» این سخنان را محمد اکبرزاده، معاون سیاسی نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در یک مصاحبه تلویزیونی بیان کرد. او گفت ایران اکنون تنگه هرمز را منطقه‌ای گسترش‌یافته تعریف می‌کند که به‌جای «فقط حدود ۲۰ تا ۳۰ مایل» گذشته، اکنون «بیش از ۲۰۰ تا ۳۰۰ مایل» را پوشش می‌دهد.

کشتی‌ها در تنگه هرمز در نزدیکی عمان، روز جمعه./عکس از رویترز

کارشناسان اطلاعات دریایی می‌گویند در نتیجه این وضعیت، کشتی‌ها در منطقه به‌طور فزاینده‌ای بدون ارسال اطلاعات حیاتی‌ای حرکت می‌کنند که در شرایط عادی برای حفظ ایمنی آبراه‌ها ضروری است.

آمی دنیل، مدیرعامل شرکت اطلاعات دریایی ویندوارد، گفت: «فعالیت‌های پنهان ۶۰۰ درصد افزایش یافته است.» به گفته او بسیاری از کشتی‌ها نه‌تنها فرستنده‌هایی را که موقعیت آن‌ها را مخابره می‌کنند خاموش کرده‌اند، بلکه رادارهایی را که به آن‌ها امکان شناسایی کشتی‌های دیگر را می‌دهد نیز از کار انداخته‌اند. دنیل گفت که او و تیم‌های تحقیقاتی‌اش صدها شناور متعلق به سپاه پاسداران را در حال گشت‌زنی در آب‌ها مشاهده می‌کنند؛ موضوعی که نشان می‌دهد دریانوردان «عمدتاً به دلایل امنیتی» به حالت خاموشی رفته‌اند.

تلاش آمریکا برای محاصره دریایی ایران

ماه گذشته، سنتکام هنگام اعلام محاصره دریایی گفته بود که «مانع آزادی کشتیرانی برای کشتی‌هایی که از تنگه هرمز به مقصد یا از مبدا بنادر غیرایرانی عبور می‌کنند، نخواهد شد؛» اما مشارکت در سیستم مسیر‌دهی و اخذ عوارض ایران، با ادعاهای آمریکا درباره کنترل منطقه در تضاد قرار دارد.

اوایل همین ماه، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری ایالات متحده اعلام کرد از «تهدیدهای ایران علیه کشتیرانی و درخواست‌های پرداخت "عوارض" برای دریافت عبور امن» آگاه است و هشدار داد که شرکت‌کنندگان «در معرض خطر تحریم به دلیل انجام تراکنش با ایران» قرار دارند. این دفتر همچنین یادآور شد که «کشتی‌های همه کشورها که وارد بنادر و سواحل ایران می‌شوند یا از آن خارج می‌شوند، مشمول محاصره بی‌طرفانه دریایی فرماندهی مرکزی آمریکا نیز هستند.»

زنی در امتداد ساحل جنوبی دریای خزر در شهر بندری بندر انزلیِ ایران قدم می‌زند. دریای خزر به یکی از مسیرهای اصلی تجاری میان روسیه و ایران تبدیل شده است./عکس از وحید سلیمی-آسوشیتدپرس

ایران نیز بر اساس فعالیت‌های اخیر کشتی‌ها، تحت فشار محاصره آمریکا قرار گرفته است. آمی دنیل از شرکت ویندوارد گفت در روزهای اخیر تردد در تنگه افزایش یافته و بخش عمده این فعالیت مربوط به ورود نفتکش‌های خالی ایرانی برای ذخیره‌سازی نفت بوده است؛ زیرا صادرات نفت مسدود شده است.

مقام‌های آمریکایی استدلال کرده‌اند که اگر ایران دیگر نتواند نفت ذخیره کند، ناچار خواهد شد چاه‌های نفت را تعطیل کند؛ مسئله‌ای که فشار بیشتری بر اقتصاد بحران‌زده این کشور وارد خواهد کرد.

دنیل گفت: «ما معتقدیم آن‌ها تلاش می‌کنند کشتی‌ها را با عجله وارد کنند.» او افزود این فعالیت‌ها نشان می‌دهند که تاکتیک‌های فشار آمریکا ممکن است در حال اثرگذاری باشد. او درباره محاصره آمریکا گفت: «فکر می‌کنم کم‌کم دارد جواب می‌دهد.»