در کتب اقتصاد کلان از نرخ بهره به عنوان قیمت پول یاد میشود. اینکه فردی بخواهد پول خود را در جایی سرمایهگذاری کند یا از محلی وام بگیرد، نرخ بهره متغیر کلیدی برای انتخاب و تصمیمگیری اوست. نرخ بهره یک متغیر واقعی محسوب میشود که منعکسکننده شرایط اقتصاد است. از طرف دیگر بانک مرکزی با کاربرد ابزارهایی که در اختیار دارد تلاش میکند بر نرخ بهره واقعی در اقتصاد تاثیر بگذارد تا به اهداف خود در سیاستگذاری پولی برسد.
از جمله ابزارهای بانک مرکزی جهت اثرگذاری بر نرخ بهره، بازار باز یا همان عملیات سیاست پولی بوده که این نهاد با استفاده از آن بر نرخ بهره بینبانکی تاثیر میگذارد. به بیان دیگر بانکها که منبع اصلی تامین مالی بنگاهها و حتی دولت هستند زمانی که به تامین منابع مالی نیاز داشته باشند به بازار باز مراجعه کرده و در آنجا از بانک مرکزی تقاضای نقدینگی میکنند. اگر بانکها نتوانند تقاضای مورد نیاز خود را در بازار باز تامین کنند به بازار قاعدهمند یا بینبانکی رجوع خواهند کرد. امری که در نهایت به افزایش نرخ بهره بینبانکی منجر خواهد شد.
در یک سال اخیر بررسی آمار و ارقام نرخ بهره بینبانکی حاکی از آن است که فشار وارد آمده به افزایش این نرخ بسیار بالا بوده که ناشی از نیاز شدید بنگاههای اقتصادی کشور به تامین مالی است. بهطوری که برای مدت طولانی نرخ بهره بینبانکی در بالاترین مقدار ممکن یعنی رقم 24 درصد قرار گرفته بود. البته در این بین سیاست بانک مرکزی برای کنترل تورم و سختگیری این نهاد در بازار باز را نیز نباید نادیده گرفت.
با اینحال دو جنگی که در یک سال اخیر درگرفت موجب شد تا در مقاطعی نرخ بهره بینبانکی کاهش یابد. کاهش این شاخص در شرایط فعلی اقتصاد کشور امری عجیب به نظر میرسد و این سوال را در ذهن ایجاد میکند که چرا در شرایط بحرانی، این نرخ کاهش یافته است. آیا در این برهه نیاز بانکها به نقدینگی کاهش یافته یا پای عامل دیگری در میان است؟ کارشناسان بر این باورند که این رخداد ناشی از یک اتفاق ویژه بوده است. در ادامه گزارش به این موضوع پرداخته خواهد شد.
کاهش نرخ بهره بینبانکی بعد از دو جنگ 12روزه و 40روزه
بازه تعیین شده توسط بانک مرکزی برای نوسان نرخ بهره بینبانکی بین 23 تا 24 درصد است. در یک سال گذشته در اغلب مقاطع زمانی نرخ بهره بینبانکی یا معادل 24 درصد بوده یا به این عدد بسیار نزدیک بوده است. البته این مشاهده استثنائاتی نیز داشته ؛ زمانی که دو جنگ 12 روزه و 40 روزه اتفاق افتاد.
جنگ 12روزه؛
جنگ 12روزه بین ایران و اسرائیل در 23 خرداد سال 1404 آغاز شد. آخرین نرخ بهره بینبانکی اعلام شده توسط بانک مرکزی در تاریخ 21 خردادماه بوده و معادل 23.98 درصد گزارش شده بود. در طول 12 روز جنگ نرخ بهره در همین حدود باقی ماند. با اینحال بعد از پایان جنگ نرخ بهره بینبانکی روندی نزولی به خود گرفت و تا تاریخ 25 تیرماه سال گذشته به رقم 23.64 درصد کاهش یافت. اما بعد از آن دوباره روندی صعودی را در پیش گرفت.
جنگ 40روزه؛
9 اسفند سال 1404 برای دومین بار ایران درگیر جنگ شد، جنگی که آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز کردند، جنگی که 40 روز به طول انجامید و ایجاد خرابیهای گسترده در بنگاههای تولیدی نیاز اقتصاد کشور به تامین مالی را دوچندان کرد. نرخ بهره بینبانکی که تا قبل از آغاز جنگ و حتی چند روز بعد از آن معادل 24 درصد اعلام شده بود، کاهش قابل توجهی را تجربه کرد. در تاریخ 12 فروردین سال 1405 کمی قبل از آتشبس، نرخ بهره بین بانکی برابر با 20.58 درصد اعلام شد که کمترین میزان در بیش از یک سال گذشته محسوب میشود.
سوالی که در اینجا مطرح میشود این است که چرا نرخ بهره بینبانکی با وجود نیاز شدید بانکها و بنگاهها به منابع مالی بعد از وقوع دو جنگ روندی نزولی پیدا کرد؟
راز کاهش نرخ بهره بینبانکی بعد از دو آتشبس
براساس آنچه تیمور رحمانی، اقتصاددان، در همایش چشمانداز اقتصاد ایران در دنیای اقتصاد به آن اذعان داشته، علت کاهش نرخ بهره بینبانکی و فاصله گرفتن آن از سقف دالان تعیین شده، استقراض دولت از بانک مرکزی در دوره جنگ بوده است. امری که بعد از جنگ 12روزه نیز آشکار شد؛ زمانی که یکی از مسئولان از استفاده 270 همتی دولت در طول جنگ 12روزه از طریق تنخواه دولت نزد بانک مرکزی خبر داد. برایناساس بهنظر میرسد، دولت در جنگ 40روزه نیز همین سیاست را پیگیری کرد. یعنی به بانک مرکزی مراجعه کرد و به صورت مستقیم از این نهاد اقدام به استقراض کرد. اما این موضوع چطور به کاهش نرخ بهره بینبانکی منتهی شده است؟
بررسیها نشان میدهد که دولت منابع مالیای که از بانک مرکزی تامین کرده را در حساب خود در بانکهای عامل قرار میدهد. از اینرو این بانکها که اتفاقا بانکهای بزرگ و مهمی نیز محسوب میشوند، مازاد منابع پیدا میکنند و در نتیجه تقاضای خود در بازار باز را کاهش میدهند. امری که در نهایت به کاهش نرخ بهره بینبانکی میانجامد. با اینحال این موضوع موقتی بوده و شرایط واقعی اقتصاد در نهایت خود را به شبکه بانکی تحمیل کرده است. بهطوری که بعد از وقفهای کوتاه و کاهش نرخ بهره بینبانکی مجدد این نرخ روندی افزایشی به خود گرفته است. امری که در اعداد و ارقام نیز نمایان است.
آخرین نرخ بهره بینبانکی که در تاریخ 30 اردیبهشت امسال اعلام شده حاکی از نزدیکتر شدن این شاخص به رقم 24 درصد بوده و معادل 23.81 درصد گزارش شده است.
