به گزارش اکوایران، اصطلاح «بازی بزرگ» به رقابت میان امپراتوریهای روسیه و بریتانیا در تبت، افغانستان، آسیای مرکزی و ایران در طول قرن نوزدهم اشاره دارد. امروز نیز به نظر میرسد که قدرتهای بزرگ جهان در جستوجوی مواد معدنی حیاتی، در حال ورود به میدان رقابتی تازه هستند.
قرارداد بزرگ سرمایهگذاری مشترک میان واشنگتن و تاشکند
به گزارش نشریه فارن پالسی، در اواسط فوریه، دولت ایالات متحده با ازبکستان به توافقی دست یافت تا دسترسی بهتری به مواد معدنی حیاتی این کشور آسیای میانه پیدا کند. چارچوب سرمایهگذاری مشترک میان شرکت تأمین مالی توسعه بینالمللی ایالات متحده (DFC) و ازبکستان، یعنی پرجمعیتترین کشور آسیای مرکزی، با اولویت دادن به سرمایهگذاری در سراسر زنجیره ارزش مواد معدنی حیاتی، از جمله اکتشاف، استخراج و فرآوری، به دنبال پیشبرد همکاری میان دو کشور بود.
اکوایران: تحلیلگر نشریه فارنافرز در این مقاله مفصل به ویژگیهای نظم جهانی تازهای میپردازد که در آن دولتها از توانمندیهای اقتصادی خود علیه یکدیگر بهرهبرداری میکنند.
این توافق که از سوی DFC «تاریخی» توصیف شد، همچنین پیشنهاد ایجاد یک شرکت هلدینگ سرمایهگذاری مشترک تازه میان ایالات متحده و ازبکستان را برای پروژههای آتی در حوزه مواد معدنی و زیرساختها مطرح کرد.
این اقدام نتیجه تلاشهای ایالات متحده از زمان بازگشت ترامپ به کاخ سفید برای نزدیک شدن به پنج جمهوری سابق شوروی در آسیای مرکزی [قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان و ترکمنستان] و افزایش نفوذ آمریکا در منطقهای غنی از منابع بود؛ منطقهای که مدتها تحت سلطه روسیه قرار داشت و در سالهای اخیر چین نیز در تلاش بوده است تا نقشی پیشرو در آن ایفا کند.
بازگشت آسیای میانه به کانون توجه جهانی پس از قرنها افول
اما ایالات متحده تنها کشوری نیست که به دنبال نزدیک شدن به کشورهای آسیای مرکزی است. اگر حضور تاریخی روسیه در این منطقه رو به کاهش گذاشته و چین جای آن را گرفته است، اتحادیه اروپا و بریتانیا نیز روابط خود را با این منطقه تقویت کردهاند؛ درحالیکه کشورهای حوزه خلیج فارس، مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی، نیز شراکتهای تجاری مهمی در این حوزه ایجاد کردهاند.
جیدی ونس، دونالد ترامپ و مارکو روبیو در شام با رهبران کشورهای آسیای میانه، پنجشنبه، ۶ نوامبر ۲۰۲۵، در تالار شرقی کاخ سفید در واشنگتن شرکت میکنند/عکس از آسوشیتدپرس
کریم داهو، معاون مدیر روابط و همکاریهای جهانی در سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، با اشاره به رویارویی سیاسی و دیپلماتیکی که در بیشتر قرن نوزدهم میان امپراتوریهای بریتانیا و روسیه بر سر این مناطق وجود داشت، گفت: «به نظر میرسد همان "بازی بزرگ" در جریان است.» او افزود: «در بحبوحه رقابت جهانی برای دسترسی به منابع، رقابت شدیدی بر سر منابع معدنی این مناطق در جریان است.»
آسیای مرکزی به یکی از میدانهای اصلی رقابت جهانی برای دستیابی به مواد خام حیاتی، از جمله عناصر نادر خاکی، تبدیل شده است؛ عناصری که اندوخته قابلتوجهی در این منطقه دارند، اما بخش عمده آنها هنوز استخراج نشده است.
چین که در این کشورها نفوذ قابلتوجهی ایجاد کرده است، در حال حاضر هم یک تأمینکننده مسلط در سطح جهان و هم یک پالایشکننده این عناصر محسوب میشود؛ برای مثال، بر اساس گزارش چشمانداز مواد معدنی حیاتی آژانس بینالمللی انرژی (IEA) در سال ۲۰۲۵، چین زنجیرههای تأمین مواد معدنی حیاتی مانند سولفات منگنز و اسید فسفریک را کنترل میکند. چین همچنین بزرگترین پالایشکننده این مواد است و طبق گزارش IEA، بهطور میانگین حدود ۷۰ درصد از بازار ۱۹ مورد از ۲۰ ماده معدنی راهبردی مهم مورد بررسی را در اختیار دارد.
قدرتهای بزرگ و منطقهای غنی از عناصر ارزشمند
در چنین شرایطی، اقتصادهای بزرگ جهان برای به دست آوردن سهمی از گنجینههای عظیم کشورهای دارای منابعی مانند قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان با یکدیگر رقابت میکنند.
کارگران شرکت معدنی تالکو گلد، شرکت مشترک تاجیکستان و چین، در ۲۶ آگوست ۲۰۲۵ در معدن روباز ساریتگ در غرب تاجیکستان، آنتیموان استخراج میکنند/عکس از خبرگزاری فرانسه
بر اساس آمار OECD، آسیای مرکزی دارای ۳۹ درصد از اندوخته جهانی سنگ معدن منگنز، ۳۱ درصد کروم، ۲۰ درصد سرب، ۱۳ درصد روی، ۹ درصد تیتانیوم، ۶ درصد آلومینیوم، ۵ درصد مس، ۵ درصد کبالت و ۵ درصد مولیبدن است.
قزاقستان میتواند ۲۱ مورد از ۳۴ ماده خامی را که اتحادیه اروپا آنها را حیاتی اعلام کرده است، صادر کند. قرقیزستان دارای سومین ذخایر بزرگ آنتیموان در جهان است و ازبکستان نیز یازدهمین ذخایر بزرگ مس جهان را در اختیار دارد. تاشکند همچنین توسعه تولید لیتیوم و مولیبدن را آغاز کرده است.
این مواد برای طیف گستردهای از فناوریهای انرژی پاک، از پنلهای خورشیدی و توربینهای بادی گرفته تا سامانههای ذخیرهسازی باتری و همچنین فناوریهای دیجیتال و دفاعی حیاتی هستند. در نتیجه، انتظار میرود تقاضا برای این عناصر به میزان قابلتوجهی افزایش یابد؛ برای مثال، کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد اخیراً اعلام کرده است که پیشبینی میشود تقاضا برای لیتیوم و گرافیت تا سال ۲۰۴۰، بهترتیب ۳۵۳ درصد و ۱۳۱ درصد افزایش یابد.
پیش از توافق ماه فوریه، ترامپ در نوامبر گذشته رهبران قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان را برای گفتوگو درباره شراکت در زمینه مواد معدنی حیاتی به واشنگتن دعوت کرده بود. ایالات متحده بعداً نشستی درباره مواد معدنی برگزار کرد که به تفاهمنامههای اولیه درباره تأمین مواد معدنی حیاتی با ۱۱ کشور، از جمله ازبکستان، منجر شد.
همزمان، اتحادیه اروپا نیز تلاشهای خود را برای تقویت روابط با این منطقه از سر گرفت. در اواخر نوامبر گذشته، سومین مجمع اقتصادی اتحادیه اروپا و آسیای مرکزی که در ازبکستان برگزار شد، به شش توافق عمده منجر شد. این توافقها شامل تأمین مالی پروژههایی برای مدرنسازی دادههای زمینشناسی بهمنظور جذب سرمایهگذاران خصوصی و ایجاد زنجیرههای تأمین شفاف برای مواد خام حیاتی، و همچنین توافقی به ارزش ۳ میلیون یورو (حدود ۳.۴ میلیون دلار) میان اتحادیه اروپا و بانک اروپایی بازسازی و توسعه برای توسعه استخراج پایدار این مواد معدنی در سراسر آسیای مرکزی بود.
در ماه ژوئن، عربستان سعودی و قزاقستان تفاهمنامهای را با هدف تقویت همکاری در بخش معدن، تبادل دانش در زمینه اکتشاف مواد معدنی و فناوریهای مرتبط، و تشویق سرمایهگذاریهای مشترک معدنی امضا کردند.
از سوی دیگر، روسیه نسبت به تلاشهای ایالات متحده و اتحادیه اروپا برای تضمین دسترسی به عناصر نادر خاکی و مواد معدنی حیاتی در آسیای مرکزی که مسکو آن را در حوزه نفوذ خود میداند، ابراز نگرانی کرده است؛ آن هم در شرایطی که چین نیز توجه خود را بهطور فزایندهای معطوف به این منطقه کرده است.
میخائیل گالوزین، معاون وزیر خارجه روسیه، در ماه مه گفت: «ما از شدت تلاشهای واشنگتن برای پیشبرد توافقها درباره مواد معدنی حیاتی و فلزات نادر خاکی نگران هستیم.» او افزود: «این موضوع صرفاً درباره رقابت اقتصادی نیست، بلکه تلاشی برای بیرون راندن روسیه و ایجاد زیرساختی تحت کنترل غرب در مجاورت مستقیم مرزهای ماست.»
فرصتی برای شکستن انحصار چین
افزایش توجه به منابع معدنی منطقه عموماً از سوی این کشورها فرصتی برای تقویت رشد اقتصادی و متنوعسازی اقتصادهایشان تلقی میشود؛ بااینحال، بهرهبرداری از این منابع با چالشهای متعددی همراه است.
از چپ: روسای جمهور ازبکستان، تاجیکستان، قزاقستان، چین، قرقیزستان و ترکمنستان، در شیان، چین، برای یک عکس دستهجمعی ژست میگیرند/عکس از خبرگزاری فرانسه
درحالیکه کشورهای سراسر جهان تلاش میکنند با سلطه جهانی چین در این بخش مقابله کنند، این غول آسیایی از سطح نسبتاً بالایی از خودکفایی برخوردار است؛ بااینحال، بر اساس گزارش اخیر مؤسسه پژوهشی لاهه، چین با مجموعهای از چالشهای قریبالوقوع، بهویژه در زمینه عناصر نادر خاکی، مواجه است.
چین افزون بر تلاش قدرتهای رقیب برای بازآرایی زنجیرههای تأمین و دور شدن از این کشور، با کاهش منابع و تشدید رقابت فناوری جهانی نیز مواجه است. یکی از پاسخهای احتمالی به این چالشها، ایجاد شراکتهای راهبردی باثبات با مناطق نوظهور مهم، مانند آسیای مرکزی، است.
نویسندگان این گزارش استدلال میکنند که همکاری چین میتواند بر حمایت از این کشورها برای توسعه صنایع یکپارچه عمودی متمرکز شود؛ از اکتشاف و استخراج گرفته تا جداسازی و تولید پیشرفته، و این همکاری میتواند بر اساس الگوی موجودی که چین و قزاقستان در زمینه استخراج اورانیوم به کار گرفتهاند، شکل بگیرد.
این گزارش میگوید رویکرد چین با نگرش شرکتهای منابع طبیعی غربی متفاوت خواهد بود؛ شرکتهایی که اغلب ارزش کوتاهمدت سهامداران و کاهش ریسکهای مقرراتی را در اولویت قرار میدهند.
در عوض، چین میتواند با کشورهای آسیای مرکزی برای ایجاد مدلهای صنعتی یکپارچه عمودی همکاری کند که استخراج معدن را به فرآوری میاندستی و کاربردهای پاییندستی متصل میکند.
این گزارش میگوید: «توافقهای دوجانبه چین اغلب مؤلفههایی مانند انتقال فناوری، آموزش حرفهای و سرمایهگذاری زیرساختی را دربرمیگیرند و همکاری را بهعنوان یک پروژه توسعهای، نه یک طرح استخراجی معاملهمحور، تعریف میکنند.»
در نشانهای دیگر از تلاش کشورهای غربی برای کاهش وابستگی خود به چین، دولت ترامپ ماه گذشته در نشست گروه هفت در فرانسه بار دیگر پیشنهاد ایجاد یک بلوک تجاری غربی برای مواد معدنی حیاتی را مطرح کرد؛ بلوکی که برای این مواد کف قیمتهای هماهنگشده تعیین کند.
هماینک، این مواد معدنی عموماً در معاملات خارج از بورس و با شفافیت اندک خریدوفروش میشوند و به قیمتهای چین وابسته هستند؛ قیمتهایی که به دلیل سلطه چین بر تولید این مواد، معمولاً قیمتهای بازار جهانی را تعیین میکنند.
این طرح با احتیاط اتحادیه اروپا مواجه شد؛ مقامهای این اتحادیه درباره چندین جنبه از پیشنهاد، از جمله چگونگی حکمرانی آینده این بلوک تجاری، ابراز نگرانی کردند. شرکتهای معدنی نیز که نسبت به تنظیم قیمتها نگران بودند، با این طرح محتاطانه برخورد کردند و چندین شرکت برجسته و گروه تجاری حوزه معدن توصیه کردند از تعیین قیمت خودداری شود.
در پایان این نشست، کشورهای گروه هفت توافق کردند برای کاهش وابستگی به چین در زمینه مواد معدنی حیاتی با یکدیگر هماهنگ شوند؛ برنامههایی نیز برای راهاندازی یک پلتفرم جدید بهمنظور تبادل داده و افزایش ذخیرهسازی مشترک این مواد مطرح شد.
این بدان معناست که آسیای میانه احتمالاً همچنان در کانون رقابت بر سر تأمین این عناصر باقی خواهد ماند. همچنین احتمالاً شراکتهای متعدد دیگری که طی ماهها و سالهای اخیر با کشورهای این منطقه آغاز شدهاند، در آینده با توافقهای بیشتری دنبال خواهند شد.
