تغییر استراتژی دوباره و بازگشت ترامپ به کمپین قدیمی؛ آیا فشار اقتصادی علیه ایران مؤثر خواهد بود؟

به گزارش اکوایران، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، روز دوشنبه شرط جدیدی را برای مذاکرات با ایران اعلام کرده و ادعا کرد از تهران طلب غرامت می‌کند. به نوشته سی‌ان‌ان، این ماجرا دلالت بر آن دارد که دو طرف به توافق برای بازگشایی  تنگه هرمز نزدیک نشده‌ و در واقع، به نظر می‌رسد که این شروط جدید، علیرغم خوش‌بینی هفته گذشته مبنی بر نزدیک بودن توافق، چشم‌انداز دستیابی به یک توافق سریع را کاهش می‌دهد.

توافق در دوردست

به نوشته خبرگزاری الجزیره، پس از آن‌که تهران بازگشایی تنگه هرمز را به دریافت غرامت جنگی از واشنگتن مشروط کرد، رئیس‌جمهور ایالات متحده، ، از ایران غرامت خواست. ترامپ روز دوشنبه در کاخ سفید به خبرنگاران گفت که دولت او قصد دارد غرامت به ادعای او «۵۰ سال» خسارات ناشی از ایران را مطالبه کند و این اقدام را به عنوان پاسخی مستقیم به مطالبات تهران مطرح کرد.

بر اساس بیانیه اخیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران تنگه هرمز را - که حدود یک پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان قبل از جنگ از طریق آن ترانزیت می‌شد - را در صورتی باز می‌کند که واشنگتن موافقت کند غرامت جنگ را بپردازد و به تحریم‌ها پایان دهد. ترامپ به خبرنگاران گفت: «می‌توان گفت که آنها درخواست غرامت کردند. یا برای خساراتی که ما وارد کرده‌ایم درخواست پول کردند. من گفتم که این ایده خوبی است. خب، ما قرار است برای خساراتی که آنها در طول یک دوره ۵۰ ساله وارد کرده‌اند، درخواست پول کنیم».

با این همه، چارلز کوپچان، دستیار ویژه سابق باراک اوباما، اظهارات ترامپ در مورد درخواست غرامت را «شوخی» توصیف کرد و گفت هر دو طرف انگیزه‌های قوی برای رسیدن به توافق دارند. او گفت: «اگر ایران نتواند نفت خود را صادر کند، نمی‌تواند دوام بیاورد» و ترامپ نمی‌خواهد با قیمت بالای بنزین وارد انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا شود. او گفت بعید می‌دانم ایرانی‌ها غرامتی را که درخواست کرده‌اند، دریافت کرده و ترامپ هم نخواهد گرفت و این بیشتر ابزاری برای چانه‌زنی است.

تغییر استراتژی؛ چرا ترامپ به کمپین فشار اقتصادی بازگشت؟

در این شرایط، به نظر می‌رسد، پس از ماه‌ها جنگ، ترامپ اکنون در حال تغییر رویکرد در قبال تهران است و به جای از سر گرفتن حمله نظامی، در حال حاضر به فشار بر اقتصاد علیه ایران بازگشته است. به نوشته الجزیره، با گذشت بیش از ۲۳ هفته از آغاز جنگ علیه ایران، رئیس جمهور ایالات متحده اعلام کرده که ترجیح می‌دهد به فشار بر اقتصاد تهران تکیه کند تا اینکه به حمله نظامی بازگردد.

کشتی‌ها در تنگه هرمز در نزدیکی بندرعباس، 10 اوت 2026/ عکس از خبرگزاری فرانسه

کشتیرانی از طریق تنگه هرمز، که اکنون محور مذاکرات با هدف پایان دادن به جنگ است، همچنان دچار اختلال است و از سوی دیگر محاصره دریایی ایالات متحده، محدودیت بر بنادر ایران تشدید می‌کند. در حالی که پیش از این ایران و عمان گفته‌ بودند که به دستیابی به توافق در مورد مدیریت تنگه هرمز نزدیک شده‌اند، ترامپ گفته که ایالات متحده «فقط در حال مذاکره نیمه‌بند» با ایران است.  بنابراین، پس از ماه‌ها جنگ گسترده، چرا ترامپ به جای از بازگشت به کمپین نظامی به فشار اقتصادی روی آورده است؟

ترامپ در مورد این تغییر استراتژی روز یک‌شنبه به آکسیوس گفت: «ما [این موضوع] را کم‌اهمیت جلوه می‌دهیم.» این نشان‌دهنده یک تغییر کامل نسبت به اظهارات هفته گذشته اوست که نسبت به انتخاب ایران میان «آخرین فرصت» برای رسیدن به توافق و یا تحمل حملات فاجعه‌بار هشدار داد. اما اکنون ترامپ گفت که می‌خواهد به جای آن، به ایران ضربه اقتصادی بزند. او گفت: «این موضوع حل خواهد شد. همیشه حل می‌شود. مثل یک بازی شطرنج است».

جی دی ونس، معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده، هم روز شنبه در مصاحبه با فاکس نیوز درباره جنگ علیه ایران گفت: «ما در میانه بازی هستیم و از ابزارهای مختلف دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی  استفاده می‌کنیم تا مطمئن شویم که بهترین نتیجه را برای مردم آمریکا به دست می‌آوریم».

دیوار فولادی رسوخ ناپذیر، کاهش ذخایر تسلیحات کلیدی

ایالات متحده از اواسط آوریل محاصره دریایی بنادر ایران را آغاز کرده است. هدف از این کارزار این است که صادرات نفت ایران - که حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز تخمین زده می‌شود - را کاهش دهد و در نتیجه درآمدهای نفتی آن را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. روز شنبه، فرماندهی مرکزی ارتش ایالات متحده، سنتکام، از تغییر مسیر ۵۳ کشتی تجاری، توقیف دو کشتی و از کار انداختن دو کشتی دیگر خبر داد. ترامپ این موضوع را به عنوان یک «دیوار فولادی» رسوخ‌ناپذیر توصیف کرد. 

یک کشتی در تنگه هرمز از ساحل بندرعباس/ عکس از خبرگزاری وانا

هم‌چنین گزارش‌های متعدد رسانه‌های آمریکایی نشان می‌دهد که واشنگتن به دلیل جنگ در خاورمیانه و اوکراین با کمبود مهمات مواجه است. در پایان ماه گذشته، اکسیوس گزارش داد که ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش ایالات متحده، به پیت هگست، وزیر دفاع و ترامپ هشدار داده که کمبود رهگیرهای دفاع هوایی می‌تواند توانایی ایالات متحده در محافظت از نیروها و متحدانش در خاورمیانه را مختل کند. واشنگتن پست با استناد به یادداشتی از وزارت دفاع گزارش داد که پنتاگون از صنایع دفاعی ایالات متحده خواسته تا به سرعت تولید و تحویل سلاح، از جمله مهماتی که به دلیل جنگ با ایران به شدت کمیاب شده‌اند، را افزایش دهند. با این حال، یک مقام پنتاگون روز شنبه به الجزیره گفت که ایالات متحده مهمات کافی برای ادامه عملیات نظامی خود دارد.

از سوی دیگر، در حال حاضر، جنگ ترامپ علیه ایران در ایالات متحده محبوبیتی ندارد و انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در ماه نوامبر در راه است. نظرسنجی اخیر رویترز/ایپسوس نشان می‌دهد که تنها حدود ۳۵ درصد از آمریکایی‌ها این جنگ را تأیید می‌کنند. در پاسخ به این سوال که کدام حزب سیاسی رویکرد بهتری برای مدیریت جنگ و «تروریسم» دارد، رأی‌دهندگان ثبت‌نام‌شده دموکرات‌ها را به جمهوری‌خواهان ترجیح دادند - ۳۷ درصد در مقابل ۳۶ درصد. این اولین باری است که دموکرات‌ها از دسامبر ۲۰۲۴ که نظرسنجی رویترز/ایپسوس این سوال را مطرح کرد، پیشتاز بودند.

آیا فشار اقتصادی علیه ایران مؤثر خواهد بود؟

به گفته مهران کامروا، استاد دانشگاه جورج تاون، مذاکرات بین ایران و ایالات متحده بسیار کند پیش می‌رود و در مورد موفقیت کمپین فشار اقتصادی واشنگتن هم تردید وجود دارد. او خاطرنشان کرد که ایران توانسته با حمله به کشورهای خلیج فارس که دارایی‌ها و زیرساخت‌های نظامی ایالات متحده در آنها مستقر است، با موشک و پهپاد، فشار قابل توجهی بر آنها وارد کند. او گفت: «آنچه ما دیده‌ایم این است که ایرانی‌ها در تلاشند تا بر همسایگان منطقه‌ای، به ویژه کشورهایی مانند قطر، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و کویت، فشار اقتصادی وارد کنند تا آنها نیز به نوبه خود بر ایالات متحده برای مذاکره با ایران فشار بیاورند».

دود برخاسته بر فراز برج‌های بندر مالی بحرین پس از رهگیری یک پهپاد ، منامه ، ۶ مارس ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری رویترز

به گفته کامروا: «در همین حال، ایالات متحده در حال اعمال فشار اقتصادی بر ایران است... بنابراین هیچ یک از طرفین حاضر نیستند قدم اول را بردارند و دست خود را دراز کنند و بگویند: «بیایید بنشینیم و مذاکره کنیم». کامروا گفت که نسبت به مؤثر بودن فشار اقتصادی ایالات متحده تردید دارد، به ویژه از آنجایی که تهران حاضر به تحمل بیشتر فشار است. «ایالات متحده دهه‌هاست که به ایران فشار وارد می‌کند و این فشار نه صحنه را تغییر داده و نه واقعاً رفتار دولت ایران را تغییر داده است و بعید است که این تاکتیک در این مرحله جواب بدهد».

مایک هانا، تحلیل‌گر الجزیره هم گفت: «اگر نگاهی به اقدامات و اظهارات عمومی رئیس‌جمهور آمریکا بیندازیم، پیچیده و گیج کننده است، زیرا یک روز، آخرالزمان در راه است و روز بعد، به دنبال مذاکره است و روز بعد هم می‌گوید دست روی دست می‌گذارم و منتظر می‌مانم تا ایران از نظر اقتصادی فلج شود. بنابراین، هیچ رویکرد ثابتی از سوی ترامپ وجود ندارد».

به باور او، مشاوران ترامپ این ایده را القا کرده‌اند که بهتر است رویکردی آرام در قبال این معضل جاری اتخاذ شود، نه تشدید جنگ، زیرا ایران از نظر اقتصادی رنج می‌برد. آنها می‌گویند که این ممکن است بر جنگ یا اختلافات بین میانه‌روها و تندروها در تهران تأثیر بگذارد و  تشدید درگیری توجه مردم را از مشکلات اقتصادی منحرف می‌کند. با این حال بسیاری این رویکرد را یک خیال‌پردازی است. با این همه،  کوپچان خاطرنشان کرد، آنچه مهم است این است که به نظر می‌رسد ترامپ از تهدیدها و تشدید تنش‌ها عقب نشسته و ظاهراً بیشتر مایل است روی محاصره دریایی ایران تمرکز کند.

بازگشت به کمپین قدیمی

در همین شرایط، مقامات آمریکایی به وال‌استریت ژورنال گفته‌اند که ترامپ به امید نتیجه‌ای جدید در جنگ ایران، به یک استراتژی قدیمی روی آورده است: فشار اقتصادی. به گفته مقامات آمریکایی،  ترامپ که تمایلی به از سرگیری جنگ تمام عیار ندارد و از مذاکرات دیپلماتیک ناامید است، رویکرد صبر و انتظار را در پیش گرفته که به تحریم‌های مالی و محاصره دریایی بنادر ایران توسط ایالات متحده، زمان بیشتری برای وارد کردن آسیب اقتصادی می‌دهد.

دیوارنگاره ضدآمریکایی در تهران/ عکس از خبرگزاری آناتولی

به گفته یک مقام ارشد دولتی، دستیاران او با نشان دادن آماری از اثرات مخرب تحریم‌ها بر ایران، این استراتژی را به ترامپ القا کردند. به گفته افراد آشنا با بحث‌های اخیر، مقامات ارشد کابینه و کاخ سفید به رئیس جمهور آمریکا توصیه کرده‌اند که تشدید تحریم‌های فعلی و صدور تحریم‌های جدید می‌تواند موثرترین گزینه ترامپ در برابر ایران باشد. و اکنون به نظر می‌رسد ترامپ، حداقل فعلاً، از این ایده حمایت کرده و  به دستیاران خود گفته است که ترجیح می‌دهد دستور حملات بیشتری ندهد.

ترامپ از زمان اولین دوره ریاست جمهوری خود،  کمپین «فشار حداکثری» اقتصادی علیه ایران را به راه انداخت. پیش از جنگ اخیر هم  برخی از دستیاران ارشد به ترامپ توصیه کردند که فشار اقتصادی علیه ایران اهداف او را بیشتر محقق می‌کند. اما در نهایت ترامپ تصمیم گرفت حمله نظامی انجام دهد. وقتی این روش جواب نداد، ترامپ به مذاکراتی روی آورد که منجر به یک توافق موقت با هدف بازگشایی تنگه، محدود کردن غنی‌سازی اورانیوم و استقبال از بازگشت ایران به جامعه بین‌المللی شد. فروپاشی این توافق و موج درگیری‌های ناشی از آن، دولت ترامپ را به تجدیدنظر در رویکرد خود سوق داد.

در روزهای گذشته هم دستیاران ارشد ترامپ، هم‌چون مایک والتز، سفیر ایالات متحده در سازمان ملل و  اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، ادعا کرده‌اند که فشارهای اقتصادی در این مرحله از جنگ می‌تواند مؤثرتر از حملات نظامی باشد. به گفته اریک بروئر، تحلیل‌گر مسائل سیاسی: محاصره دریایی ایالات متحده می‌تواند وضعیت اقتصادی از قبل وخیم ایران را بدتر کند. به همین دلیل در حالی که این اتفاق می‌افتد، ایران بیکار نمی‌نشیند. این کشور پاسخ خواهد داد. ایران ثابت کرده است که تحمل درد بالاتری نسبت به ایالات متحده دارد و این وضعیت تغییر نکرده است. هیچ گزینه خوبی برای ایالات متحده وجود ندارد، فقط گزینه‌های بد وجود دارد».