چین بزرگترین مشتری نفت ایران است؛ اما اختلال در تردد نفتکشها از تنگه هرمز، صادرات نفت ایران به چین و دیگر مشتریان آسیایی را با چالش روبهرو کرده است. همین مسئله، ایران را به فکر استفاده از مسیرهای جایگزین انداخته؛ از جمله مسیر ریلی آسیای مرکزی به چین. این کریدور حدود ۱۰ هزار و ۴۰۰ کیلومتر طول دارد و از چین، آسیای مرکزی و ترکمنستان عبور میکند تا به تهران برسد. مسیر ریلی میتواند زمان حمل کالا را به حدود ۱۵ روز کاهش دهد؛ تقریباً نصف مسیر دریایی. اما آیا میتوان از آن برای جایگزینی نفتکشها استفاده کرد؟ پاسخ کوتاه، فعلاً نه است.
اولین مشکل، جهت حرکت و ظرفیت این مسیر است. قطارهایی که از چین به ایران میآیند، عمدتاً کالاهای صنعتی و مصرفی حمل میکنند و اختصاص واگنها به صادرات نفت، میتواند بخشی از ظرفیت واردات ایران را کاهش دهد.
مشکل دوم به جغرافیا برمیگردد. بیشتر میادین نفتی ایران در جنوب قرار دارند، اما نفت باید ابتدا به آسیای مرکزی منتقل شود و سپس مسیر طولانی دیگری را تا غرب و مرکز چین طی کند؛ مسیری پرهزینه و پیچیده.
اما مهمترین محدودیت، ظرفیت حمل است. یک محموله ریلی حدود ۶۰ تا ۷۰ هزار بشکه نفت جابهجا میکند؛ در حالی که ظرفیت یک نفتکش معمولی بیش از ۶۰۰ هزار بشکه و یک VLCC بیش از ۲ میلیون بشکه است.
بنابراین، راهآهن آسیای مرکزی شاید بتواند بخشی از صادرات نفت ایران را در شرایط اضطراری حفظ کند، اما از نظر حجم و درآمد، هنوز فاصله بسیار زیادی با صادرات دریایی دارد.
