ترکیب شانس، شجاعت و عملگرایی؛ خاویر میلی در آرژانتین چه چیزی را درست تشخیص داد؟

به نوشته بلومبرگ، اگر به موزه کوچک روکا در محله رکولتا در بوئنوس‌آیرس قدم بگذارید، شکوه ازدست‌رفته آرژانتین برای لحظاتی دوباره زنده می‌شود. این موزه که به خولیو آرخنتینو روکا اختصاص دارد، رئیس‌جمهوری که در دوران گسترش سریع اقتصادی آرژانتین در اواخر قرن نوزدهم دو بار این مقام را بر عهده داشت، یادگارهای زنده‌ای از عصر طلایی کشور را نگهداری می‌کند؛ عصری که خاویر میلی، رئیس‌جمهور کنونی، می‌خواهد آن را احیا کند. از جمله این یادگارها می‌توان به کیف دستی توری‌شکل ساخته‌شده از نقره با منگوله‌های نقره‌ای، کارت‌پستال‌های سفرهای فراآتلانتیکی، جعبه لوازم سفر و عطر روکا با ظرافتی چشمگیر، منوی ضیافتی با حضور همتای شیلیایی او و حتی موسیقی‌ای اشاره کرد که هنگام صرف غذا نواخته می‌شد.

اما وقتی از این گذشته به آرژانتین امروز بازگردیم، مسیر رسیدن به چشم‌انداز میلی دشوار به نظر می‌رسد. اقتصاد این کشور تقریباً به‌طور قطع وارد رکود فنی شده و شمار مشاغل رسمی رو به کاهش است؛ وضعیتی که کارگران را بیش از پیش به کار غیررسمی یا خوداشتغالی وابسته می‌کند. میزان محبوبیت میلی در نظرسنجی‌ها کاهش یافته، پوشش رسانه‌ای بدبینانه‌تر شده و بازارهای مالی همچنان حاضر نیستند به آرژانتین وام بدهند، مگر آن‌که نرخ بازدهی حدود ۷ واحد درصد بیشتر از نرخ بازدهی آمریکا باشد.

بااین‌حال، اگر نتایج را با وضعیت آرژانتین در آغاز ریاست‌جمهوری میلی در اواخر سال ۲۰۲۳ مقایسه کنیم، دستاوردها از آنچه بیشتر مردم ممکن می‌دانستند، چشمگیرتر به نظر می‌رسند. احتمالاً اقتصاد برای دومین سال پیاپی رشد خواهد کرد. تورم، هرچند همچنان بالاست، به حدود یک‌دهم سطح پیشین خود کاهش یافته است. نرخ فقر ۹ واحد درصد پایین آمده و صادرات تقریباً دو برابر شده است. شاید مهم‌تر از همه این باشد که این دستاوردها بر بنیان‌های کلان اقتصادی مستحکم‌تری استوارند؛ بنیان‌هایی که آرژانتینِ گرفتار بحران‌های مکرر، طی چند دهه گذشته کمتر تجربه کرده است. این دستاوردها ممکن است ماندگار باشند.

وقتی میلی در میان آشفتگی ناشی از کمبود سوخت، انسدادهای مکرر جاده‌ها و هجوم خانوارها برای ذخیره کالاهای اساسی پیش از انتخابات قدرت را به دست گرفت، هیچ‌یک از این نتایج بدیهی به نظر نمی‌رسید. تنها چند سال پیش از آن، ائتلافی میانه‌روتر و باسابقه‌تر به رهبری مائوریسیو ماکری، رئیس‌جمهور پیشین، تلاش کرده بود آرژانتین را بر پایه‌ای اقتصادی مستحکم‌تر قرار دهد؛ ائتلافی که از مجموعه‌ای گسترده از مقام‌های برخوردار از صلاحیت‌های حرفه‌ای مناسب بهره می‌برد، اما به‌شدت شکست خورد.

طرح از نشریه اکونومیست

من نیز در آن دولت، در حوزه سیاست‌گذاری اقتصادی و در بانک مرکزی و وزارت دارایی، مسئولیت‌هایی داشتم. همکاران توانمند و درستکار در دستگاه‌های دولتی، شیوه واگذاری قراردادهای طرح‌های عمرانی عمومی را اصلاح کردند، اعتبار و کیفیت آمارهای دولتی را احیا کردند و از جمله اقدامات دیگر، حجم عظیمی از اسناد و مدارک دولتی را دیجیتالی کردند؛ اما این اصلاحات نتوانستند شکست در رشد اقتصادی، مهار تورم و کاهش فقر را جبران کنند؛ حوزه‌هایی که میلی در آن‌ها عملکرد بسیار بهتری داشته است.

چگونه ممکن بود یک چهره سیاسی بیرون از ساختار سنتی، با شخصیتی بی‌ثبات، حزبی نوپا، اقلیتی کوچک در کنگره و تیمی حکومتی که عمدتاً با شتاب و بدون برنامه‌ریزی قبلی گرد هم آمده بود، چنین نتایجی به دست آورد؟ آیا تجربه آرژانتین می‌تواند الگویی برای نسل جدید دولت‌های راست‌گرا در آمریکای لاتین باشد؛ دولت‌هایی که به‌تدریج قدرت را به دست می‌گیرند و انتظار می‌رود پس از انتخابات این آخر هفته، برزیل نیز به آن‌ها بپیوندد؟ سه ویژگی در شیوه حکمرانی میلی، در کنار مجموعه‌ای از اتفاقات خوشایند و شرایط مساعد، به توضیح این مسئله کمک می‌کنند که چه چیزهایی نتیجه داده‌اند و چه بخش‌هایی از این تجربه را می‌توان در کشورهای دیگر تکرار کرد.

شکوه، هدف و عمل‌گرایی

نخستین ویژگی، بلندپروازی بود. میلی باید سیاست‌های دشواری را اجرا می‌کرد. او این سیاست‌ها را صرفاً راهی برای جلوگیری از فاجعه‌ای کلان اقتصادی معرفی نکرد، هرچند واقعاً از چنین فاجعه‌ای جلوگیری کردند، بلکه آن‌ها را پایه‌ای برای تحقق هدفی بزرگ‌تر دانست: تبدیل آرژانتین به آزادترین کشور جهان، بازگرداندن جایگاه آن در میان کشورهای توسعه‌یافته و با اقتباسی آشکار از شعار سیاسی دونالد ترامپ، «عظمت را دوباره به آرژانتین بازگرداندن.»

طرح از بلومبرگ

برای آرژانتینی‌هایی که از آن‌ها خواسته می‌شد هزینه‌های سنگین سیاست‌های میلی را تحمل کنند، وعده احیای ملی معنایی فراتر به این فداکاری می‌داد. برای سرمایه‌گذاران نیز این وعده نه‌فقط چشم‌انداز ثبات، بلکه احتمال دگرگونی اقتصادی را مطرح می‌کرد. دولت میلی همچنین با تمرکز غیرمعمول و جهت‌گیری روشن شناخته شده است. او ممکن است در آغاز کار تیمی باتجربه در اختیار نداشت و برنامه‌ای نیز برای بهبود طیف گسترده وظایف یک دولت مرکزی کارآمد ارائه نکرده بود. بااین‌حال، به کمک چند چهره باتجربه در اطراف خود که بسیاری از آن‌ها از دوران دولت ماکری آمده بودند، مسیر روشنی را در چند مسئله تعیین‌کننده برگزید؛ مسائلی که انتخاب‌های او در بیشتر موارد درست از آب درآمدند: کسری بودجه صفر، حذف واسطه‌ها در پرداخت کمک‌های اجتماعی، هم‌سویی بی‌قیدوشرط با ایالات متحده و گشودگی بیشتر اقتصاد. این انتخاب‌های روشن پیام‌هایی قدرتمند فرستادند و در مجموع، بخش بزرگی از احساس بازگشت نظم به اقتصاد و خیابان‌ها را توضیح می‌دهند.

بااین‌حال، اعتقاد راسخ و جسارت، هزینه اشتباه را نیز افزایش می‌دهند. تونی بلر، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، اخیراً در توصیف سبک غیرمتعارف رهبرانی مانند میلی، این بده‌بستان را چنین بیان کرد: این سبک رهبری «هم‌زمان با ریسک بالقوه بالا و اثربخشی بالقوه بالا همراه است.»

رویکرد میلی نتیجه داد، زیرا او در انتخاب‌های اصلی سیاستی خود درست عمل کرد. اما همه‌چیز مطابق برنامه پیش نرفت. در اینجا، ویژگی دیگری در میلی و تیمش اهمیت پیدا کرد: توانایی عقب‌نشینی از مواضع و روی آوردن به عمل‌گرایی، هرچند با تأخیر یا اکراه، هنگامی که واقعیت چنین اقتضا می‌کرد. چارچوب نرخ ارز بیش از حد محدودکننده شده بود؟ آن را تعدیل کردند. اصلاحات بازار کار بیش از اندازه بلندپروازانه بود و نمی‌توانست از کنگره‌ای دچار اختلاف عبور کند؟ نسخه‌ای تعدیل‌شده از آن ارائه شد. آمادگی برای تغییر مسیر هنگامی که دولت در تنگنا قرار می‌گرفت، کمک کرد بخش بزرگی از مزایای بلندپروازی و تمرکز میلی حفظ شود و همزمان خطرهای آن محدود بماند.

شانس نیز اهمیت دارد

پس از آن‌که دولت در سپتامبر ۲۰۲۵ انتخابات مهمی را در سطح محلی از دست داد، آرژانتین در آستانه هجوم گسترده برای فروش پول ملی و بدهی‌های خود قرار گرفت؛ آن هم در شرایطی که تقریباً هیچ ذخیره ارزی‌ای برای مقابله با این وضعیت نداشت. من که اکنون تحلیلگر اقتصاد کلان هستم، یکی از جمعه‌های طاقت‌فرسا برای پزو و اوراق قرضه آرژانتین را صرف نوشتن یادداشتی با عنوان «گزینه‌های محدودتر در پی تشدید فشار بازار» کردم. هیچ مسیر سیاستی مناسبی به ذهنم نمی‌رسید. روز را با دلسردی به پایان رساندم و مطمئن بودم که بار دیگر تلاش برای برقراری ثبات در حال فروپاشی است.

دونالد ترامپ و خاویر میلی در واشنگتن، در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۵/عکس از EPA

اما پیش از بازگشایی بازارها در روز دوشنبه، وزارت خزانه‌داری آمریکا شخصاً برای نجات آرژانتین وارد عمل شد. این نهاد حمایت قاطع خود را اعلام کرد و پس از آن، یک توافق سوآپ ارزی به ارزش ۲۰ میلیارد دلار و خرید مستقیم پزوی آرژانتین را در دستور کار قرار داد. در شرایطی که کشور با فاجعه روبه‌رو بود، تیم اقتصادی میلی به راه‌حلی متوسل شد که هم بی‌سابقه بود و هم در نگاه نخست بعید به نظر می‌رسید.

از نگاه ستایشگران میلی، این نجات مالی نمونه دیگری از رهایی او از جزم‌اندیشی بود؛ همان ویژگی‌ای که رأی‌دهندگان را جذب کرده بود. میلی روی ترامپ حساب کرده بود و این شرط‌بندی زمانی نتیجه داد که کتاب‌های درسی اقتصاد راه‌حلی ارائه نمی‌کردند؛ اما این رویداد محدودیت‌های توضیح پیشرفت آرژانتین صرفاً بر اساس سبک حکمرانی میلی را نیز نشان می‌دهد. شرایط و گاهی حتی شانس محض هم نقش داشتند. هم‌سویی بی‌قیدوشرط میلی با آمریکا در دولت متعارف‌تری در واشنگتن که بیشتر به احتیاط و رویه‌های پیشین پایبند بود و کمتر به هم‌سویی ایدئولوژیک، یا حتی روابط شخصی، اهمیت می‌داد، احتمالاً نتایج بسیار محدودتری به همراه داشت.

چشم‌انداز رشد اقتصادی نیز ممکن بود بسیار تیره‌تر باشد، اگر سرمایه‌گذاری‌هایی که پیش از دوران میلی طی سال‌ها در صنعت نفت و گاز شیل انجام شده بود، سرانجام به رونق صادرات نفت منجر نمی‌شد. همچنین، اره‌برقی نمادین میلی نمی‌توانست با چنین مقاومت اندکی پیش برود، اگر او در شرایطی آکنده از آشفتگی به قدرت نرسیده بود.

بااین‌حال، منصفانه نیست که پیشرفت آرژانتین طی سه سال گذشته را صرفاً به این عوامل نسبت دهیم. شرایط مساعد به‌تنهایی نمی‌توانستند همان نتایج را به بار آورند، اگر تصمیم‌های دولت میلی، به‌ویژه در حوزه سیاست مالی و سیاست خارجی، اتخاذ نمی‌شدند.

هزینه‌ها و خطرها

موفقیت میلی بسیار محدودتر از چیزی است که گاهی در تبلیغات دولت او ادعا می‌شود. کاهش هزینه‌های مالی دولت و گشودن اقتصاد به روی تجارت خارجی، برای تثبیت اقتصاد و استوار کردن آن بر پایه‌هایی محکم‌تر حیاتی بوده‌اند؛ اما این سیاست‌ها هزینه‌های سنگینی نیز بر برخی گروه‌ها تحمیل کرده‌اند.

گردشگران و عابران پیاده در ۲۴ ژوئن در میدان مایو در بوئنوس آیرس، آرژانتین/عکس از بلومبرگ

کارکنان بخش عمومی، نه‌فقط کارمندان اداری، بلکه معلمان، پرستاران، دانشمندان و مأموران پلیس، به‌طور متوسط اکنون از نظر قدرت خرید، ۱۵ درصد کمتر از زمان آغاز ریاست‌جمهوری میلی درآمد دارند. در کنار رونق نفتی، تولیدات صنعتی نیز ۷ درصد کاهش یافته است. تثبیت اقتصاد کلان و اصلاحات در سطح اقتصاد خرد هنوز به رفاهی فراگیر و مشترک برای بخش‌های گسترده جامعه تبدیل نشده‌اند.

تلاش بیشتر برای کاهش هزینه‌های تعدیل اقتصادی یا توزیع عادلانه‌تر این هزینه‌ها می‌توانست بخشی از رنج اجتماعی را کاهش دهد و دو خطر مهم را نیز محدود کند: واکنش سیاسی منفی‌ای که ممکن است دوام اصلاحات میلی را تهدید کند، و آسیب دیدن برخی از پایه‌های اجتماعی و اقتصادی لازم برای رشد بلندمدت.

خطر نخست، سیاسی است. هزینه‌های دستاوردهای میلی باعث شده‌اند که دوام آن‌ها به‌هیچ‌وجه تضمین‌شده نباشد. میزان تأیید عملکرد او به کمتر از ۴۰ درصد کاهش یافته است. اصلاً روشن نیست که او در انتخابات ریاست‌جمهوری اکتبر ۲۰۲۷ بتواند حداقل ۴۰ درصد آرای لازم برای پیروزی در دور نخست را به دست آورد. میزان بالای مخالفت با او نیز در صورت کشیده شدن انتخابات به دور دوم، آسیب‌پذیری‌اش را افزایش می‌دهد. حملات تند و تهاجمی میلی به رسانه‌ها و منتقدان دیگر، در کنار رسوایی‌های مختلف پیرامون دولت او، ممکن است فشار سیاسی را بیشتر کند.

خطر دوم، ساختاری است. کاستی‌های سیاست‌های اقتصادی میلی ممکن است پایه‌های مهم اقتصادی و اجتماعی لازم برای رشد پایدار و عادلانه را تضعیف کنند. تلاش بیش از حد برای کاهش تورم از طریق تقویت پول ملی ممکن است به افزایش بیش از اندازه نرخ واقعی ارز منجر شود و فعالیت‌های تولیدی‌ای را که بالقوه توان رقابت دارند، به خطر اندازد؛ فعالیت‌هایی که می‌توانند اقتصاد آرژانتین را متنوع‌تر و مقاوم‌تر کنند.

کاهش بی‌تمایز شمار کارکنان دولت نیز ممکن است ظرفیت محدود و از پیش ضعیف دستگاه دولتی آرژانتین را بیش از پیش فرسوده کند و این ادعا را که «دولت کار نمی‌کند»، به پیش‌گویی‌ای خودمحقق‌شونده تبدیل سازد. کاهش بودجه دانشگاه‌ها، بخش‌هایی از فعالیت‌های علمی در سطح جهانی را که آرژانتین برخلاف بسیاری از موانع حفظ کرده است، تهدید می‌کند. مجموع این عوامل، بنیان‌های فرهنگ طبقه متوسط را تضعیف می‌کنند؛ فرهنگی که آرژانتین مدت‌ها به آن افتخار کرده است.

برای بسیاری از آرژانتینی‌ها، شکوهی که میلی از آن سخن می‌گوید و موزه روکا آن را حفظ کرده است، تمام آن چیزی نیست که کشور باید آرزوی دستیابی به آن را داشته باشد. دستاوردهایی که آرژانتین طی قرن پس از آن دوران ایجاد کرده است؛ هرچند میراث آن‌ها آمیزه‌ای از جنبه‌های مثبت و منفی باشد، نیز ارزش حفظ کردن و تقویت دارند.

مسیری به سوی ثبات

اگر میلی بتواند آرژانتین را از بی‌ثباتی کلان اقتصادی رها کند، شاید بتوان همه این نگرانی‌ها را کنار گذاشت؛ همان نفرین تکرارشونده‌ای که طی چند دهه، کشور را در چرخه‌ای فرساینده از پیشرفت و عقب‌گرد گرفتار کرده است. کارنامه میلی در این زمینه به‌اندازه‌ای قوی بوده که امکان انتخاب مجدد او در سال ۲۰۲۷ همچنان مطرح باشد. میراث میلی ممکن است دیگر کاملاً به پیروزی در انتخابات وابسته نباشد. تا آنجا که دوران ریاست‌جمهوری او اهمیت انضباط بنیادی اقتصاد کلان را برای جامعه روشن کرده است، جانشینی با تقریباً هر گرایش ایدئولوژیکی می‌تواند بخش بزرگی از دستاوردهای اقتصادی برنامه او را حفظ کند و آن‌ها را توسعه دهد.

بازگشت پوپولیسم اقتصادی هنوز منتفی نیست. اما دست‌کم، ریاست‌جمهوری میلی مسیری محتمل به سوی ثبات پایدار و رشد مستمر گشوده است. آیا دولت‌های راست‌گرای دیگر در آمریکای لاتین نیز می‌توانند از الگوی آرژانتین پیروی کنند؟ تنها تا حدی. اهمیت شرایط خاص در موفقیت میلی نشان می‌دهد که دولت‌های دیگر برای تکرار رادیکال‌ترین سیاست‌های او با دشواری روبه‌رو خواهند شد. کشورهای دیگر ممکن است نه به اصلاحاتی با چنین ابعاد و سرعتی نیاز داشته باشند و نه از نظر سیاسی توان تحمل آن‌ها را داشته باشند؛ به‌ویژه در حوزه سیاست مالی.

ممکن است آرژانتین پس از تعدیل شدید اقتصادی، قوی‌تر از گذشته ظاهر شود؛ اما بحران‌های تکرارشونده‌ای که اجرای سیاسی چنین تعدیلی را ممکن ساختند، به‌هیچ‌وجه الگویی مطلوب برای کشورهایی نیستند که از ابتدا بر پایه‌هایی مستحکم‌تر قرار دارند. آنچه بیش از همه قابلیت انتقال به کشورهای دیگر را دارد، شاید شیوه حکمرانی میلی باشد. در فرهنگ سیاسی‌ای که اغلب در محاصره نظرسنجی‌ها، محاسبات انتخاباتی و باورهای تثبیت‌شده قرار دارد، بلندپروازی، وضوح هدف و آمادگی برای کنار گذاشتن جزم‌اندیشی در صورت لزوم، درس‌هایی برای سیاستمداران هم‌فکر او و شاید به‌ویژه برای سیاستمداران متعارف‌تر در بر دارد.