به گزارش اکونومیست، قیمت کالاها دوباره در حال افزایش است؛ موضوعی که نهتنها رانندگان بلکه کشاورزان را نیز نگران کرده است، چراکه آنها برای زمینهای خود به کود و برای تراکتورهایشان به گازوئیل نیاز دارند. برخی کشاورزان میزان کشت یا استفاده از کود را کاهش دادهاند، که این امر ناگزیر به برداشتهای کمتر در ادامه سال منجر خواهد شد. قیمت مواد غذایی در حال افزایش است. برنامه جهانی غذا (WFP)، یک نهاد سازمان ملل، برآورد میکند که اگر این انسداد تا اواسط سال ادامه یابد، ۴۵ میلیون نفر دیگر در معرض خطر قرار خواهند گرفت، علاوه بر بیش از ۳۰۰ میلیون نفری که هماکنون نیز برای تأمین غذای خود با مشکل مواجهاند. اگر الگوی آبوهوایی النینو در ماههای آینده شکل بگیرد، چنانکه بسیاری از دانشمندان اقلیم پیشبینی میکنند، اوضاع حتی بدتر خواهد شد؛ برخی از فقیرترین مناطق جهان با بارش بیش از حد و برخی دیگر با کمبود بارش مواجه خواهند شد، که به شکست محصولات کشاورزی منجر میشود.
نقطه آغاز این بحران در حال شکلگیری، افزایش قیمت انرژی است. این افزایش بر تمامی مراحل تولید غذا تأثیر میگذارد: کاشت، برداشت، فرآوری و حملونقل. در کشورهای ثروتمند، انرژی تا نیمی از هزینههای متغیر کشاورزی را تشکیل میدهد، به گفته آژانس بینالمللی انرژی، نهادی متشکل از کشورهای مصرفکننده بزرگ نفت. شاخصهای جهانی قیمت غذا معمولاً با قیمت نفت خام همسو هستند، هرچند با اندکی تأخیر. ادگار تری، که یک مزرعه میوه و سبزیجات در کالیفرنیا اداره میکند، میگوید گازوئیلی که برای تراکتورهایش استفاده میکند اکنون هر گالن ۶.۱۳ دلار قیمت دارد، در حالی که پیش از آغاز درگیریها ۳.۴۱ دلار بود. در نتیجه، او این بهار کرفس کمتری میکارد.
قیمت کود شیمیایی، که بخش عمدهای از آن با گاز طبیعی تولید میشود، نیز در حال افزایش است. حوزه خلیج فارس شاید حتی بیش از انرژی، در صنعت جهانی کود نقش محوری داشته باشد. این منطقه منبع ۳۰ تا ۳۵ درصد از تجارت بینالمللی اوره و حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد آمونیاک است، هر دو از کودهای پرکاربرد. حدود ۳۰ درصد از تجارت جهانی کود از تنگه هرمز عبور میکند. جنگ این جریان را متوقف کرده است. شرکت دادهای کپلر برآورد میکند نزدیک به ۱.۹ میلیون تن کود در آن سوی تنگه گیر افتاده است، معادل ۱۲ درصد کل کود عبوری از این مسیر در سال ۲۰۲۴. شرکت قطر فرتیلایزر، یک بنگاه تحت حمایت دولت که ۱۴ درصد اوره جهان را تولید میکند، بیش از یک ماه است که از کار افتاده است.
تأمینکنندگان دیگر قادر به جبران این کمبود نیستند. کارخانههایی در روسیه، بزرگترین صادرکننده جهان، هدف حملات پهپادی اوکراین قرار گرفتهاند؛ آنهایی هم که هنوز فعالاند با حداکثر ظرفیت کار میکنند. چین، دومین تولیدکننده بزرگ، صادرات را برای حفاظت از عرضه داخلی خود کاهش داده است. کمبود گاز، تولیدکنندگان کود در کشورهای دیگر، از جمله هند و بنگلادش، را مجبور به کاهش تولید کرده است. همچنین، برخلاف نفت، هیچ نظام جهانی برای ذخیرهسازی کود وجود ندارد. قیمت اوره و آمونیاک از آغاز جنگ به ترتیب ۶۵ و ۴۰ درصد افزایش یافته است. شاخص توان خرید کود که توسط بانک هلندی رابوبانک محاسبه میشود، به پایینترین سطح چهار سال اخیر سقوط کرده است.
زمانبندی این بحران نمیتوانست بدتر از این باشد. نیمکره شمالی و بخشهایی از آفریقا در میانه فصل کشت هستند. کشاورزان در جنوب آسیا طی چند ماه آینده و با آغاز بارانهای موسمی شروع به کاشت خواهند کرد. متخصصان کشاورزی میگویند کود شیمیایی تولید جهانی محصولات کشاورزی را دو برابر میکند و برای داشتن بیشترین اثر باید در زمان کاشت استفاده شود. حتی اگر جنگ همین فردا پایان یابد، به گفته جولیان هینز از مؤسسه کیل، بخش بزرگی از خسارتها قبلاً وارد شده است.
کشاورزان ثروتمند در غرب نسبتاً آرام هستند. بسیاری از آنها ذخایر کود دارند و حتی در مواردی بیش از حد از آن استفاده میکنند. آنهایی که با افزایش هزینهها مواجهاند، در حال تغییر الگوی کشت هستند. وزارت کشاورزی آمریکا پیشبینی میکند در این فصل، تغییر از ذرت (که نیاز زیادی به کود دارد) به سویا (که نیاز کمتری دارد) رخ دهد. در اروپا نیز تغییر مشابهی در جریان است.
اما برای کشاورزان فقیر، پیامدها بسیار وخیمتر است. بسیاری از ۵۰۰ میلیون کشاورز خُرد جهان بهسختی به اندازهای تولید میکنند که خانواده خود را سیر کنند و قطعاً توانایی ذخیره کود را ندارند. سید، که در قطعه زمین کوچکش در مرکز افغانستان گندم، جو و نخود میکارد، یکی از آنهاست. قیمت یک کیسه ۵۰ کیلویی اوره در بازار محلی او از ۲۰۰۰ افغانی در ژانویه به ۲۴۰۰ افغانی (۲۹ دلار) افزایش یافته است. او استفاده از کود را کنار گذاشته، که این امر محصولش را کاهش خواهد داد.
آسیا و آفریقا بهویژه به کود خلیج فارس وابستهاند. سال گذشته این منطقه ۷۱ درصد واردات اوره تایلند، ۶۷ درصد آفریقای جنوبی و ۴۱ درصد هند را تأمین کرده است. بیش از نیمی از جمعیت هند برای امرار معاش به کشاورزی وابستهاند. پیش از جنگ، دولت دهلینو قصد داشت برای صرفهجویی در هزینهها، یارانه کود را کاهش دهد. اکنون اما مقامات در تلاشاند تا منابع بیشتری از روسیه و چین تأمین کنند که احتمالاً با هزینهای بسیار بالاتری همراه خواهد بود.
نتیجه چیزی است که مایکل ورز از شورای روابط خارجی آن را «ماشین قحطی آهسته» مینامد. در حال حاضر، کشورهایی که پیش از جنگ به کمکهای بشردوستانه وابسته بودند، بیشترین آسیب را میبینند. بسته شدن تنگه هرمز موجب شده محمولههای غذایی برنامه جهانی غذا به اندازه تغذیه ۴ میلیون نفر برای یک ماه در آنجا گیر بیفتد. این سازمان در تلاش است مسیرهای جایگزین برای انتقال این کمکها پیدا کند.
برای نمونه، محمولهای از بیسکویتهای پرانرژی که قرار بود از دبی به افغانستان ارسال شود، بهجای عبور زمینی از ایران، ناچار شد از مسیری شامل ۹ کشور عبور کند تا از شمال وارد افغانستان شود. کورین فلایشر، مسئول زنجیره تأمین WFP، میگوید این امر زمان حمل را چندین هفته افزایش داده و هزینهها را نیز بالا برده است.
گروههای بشردوستانه توان تحمل چنین هزینههایی را ندارند. کشورهای ثروتمند در سالهای اخیر بودجه کمکهای خود را کاهش دادهاند (در حالی که هزینههای دفاعی را افزایش دادهاند). طبق گزارش OECD، کمکهای توسعهای رسمی خالص در سال ۲۰۲۵ بین ۹ تا ۱۷ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافته، پس از آنکه در سال پیش از آن نیز ۹ درصد افت کرده بود. ژان-مارتن باور از WFP میگوید: «دیگر ضربهگیر بشردوستانهای وجود ندارد.»
افزایش قیمت سوخت همین حالا هم به معنای کاهش سهم غذایی فقراست. لالیتا دوی، کارگر مزرعهای که در روستای سینگهو در شمال دهلینو زندگی میکند، میگوید قیمت گاز پختوپز از فوریه پنج برابر شده است. دکههایی که روتی را به قیمت ۵ روپیه میفروختند، حالا آن را ۸ روپیه عرضه میکنند. با دشوار شدن پختوپز و گرانتر شدن غذای آماده، او شروع به حذف وعدههای غذایی کرده و تقریباً مصرف سبزیجات را کنار گذاشته است.
هرچه اختلال در زنجیره تأمین طولانیتر شود، این اثرات گستردهتر خواهد شد. اگر تردد از تنگه هرمز به مدت شش ماه مختل بماند، شرکت Helios AI برآورد میکند قیمت جهانی غذا تا پایان سال ۱۲ تا ۱۸ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ خواهد بود. این اثرات نیز نابرابر خواهند بود. تحلیلگران مؤسسه کیل پیشبینی میکنند تورم مواد غذایی طی یک سال به ۳۰ درصد در زامبیا، ۱۱ درصد در هند و ۸ درصد در ونزوئلا برسد. با عبور قیمت نفت از ۱۰۰ دلار در هر بشکه، انحراف محصولات کشاورزی به سمت تولید سوختهای زیستی میتواند قیمت غذا را بیشتر افزایش دهد.
بیشترین فشار بر کسانی وارد خواهد شد که همین حالا نیز در حاشیه قرار دارند: ساکنان فقیرترین مناطق در فقیرترین کشورها و مناطق درگیر جنگ که هیچ حاشیه امنی در برابر شوکها ندارند. برخلاف قحطیهای سنتی که در یک منطقه خاص متمرکزند، اثرات این بحران در سراسر جهان پراکنده خواهد بود، بدون ارتباط مستقیم با شرایط محلی آبوهوا و برداشت محصول و بدون حضور گسترده دوربینهای تلویزیونی.
اما این به معنای کماهمیت بودن آن نیست. پس از جنگ روسیه و اوکراین، که هر دو صادرکنندگان بزرگ غلات هستند، قیمت غذا بهشدت افزایش یافت. پژوهشگران بر این باورند که در نتیجه آن جنگ، تعداد بیشتری از مردم از گرسنگی جان باختهاند تا در میدان نبرد. مگر آنکه تنگه بهسرعت بازگشایی شود و جریان سوخت و کود از سر گرفته شود، جنگ ایران میتواند به همان اندازه، یا حتی بیشتر ویرانگر باشد.
