مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی وضعیت مالیاتها در بودجه ۱۴۰۵ را مورد بررسی قرار داده است. در بخشی از این گزارش، افزایش ۲ واحد درصدی مالیات بر ارزش افزوده مورد بررسی قرار گرفته و این مرکز اثر تورم کوتاهمدت این مالیات را نزدیک به یک درصد برآورد کرده است. همچنین این گزارش مدعی شده سطح مالیات بر ارزش افزوده در ایران در مقایسه با کشورهای دیگر کمتر بوده و حتی مردم کشورهای همسایه مالیات بر ارزش افزوده بیشتری نسبت به ایران پرداخت میکنند.
این گزارش مالیات بر ارزش افزوده را مفید دانسته بیآنکه به اثر قیمتی آن و مالیات تورمی ایجاد شده در اقتصاد ایران توجهی داشته باشد. بر همین اساس نیز اثرات رفاهی این تصمیم را جدی ارزیابی نکرده است.
قیاس معالفارق
مرکز پژوهشهای مجلس در حالی مالیات بر ارزش افزوده ایران را با کشورهای دیگر مقایسه کرده که ساختارهای حاکمیت اقتصادی و شاخصهای اقتصاد کلان این کشورها با یکدیگر متفاوت است. برای مثال کشوری مانند نروژ که طبق آمارهای این مرکز، مالیات بر ارزش افزوده ۲۵ درصدی را بر کالاهای مصرفی شهروندان خود اعمال کرده، سطح بهینگی بالای دولت و تورم سالانه ۳ درصدی را نیز در ساختارها و شاخصهای کلان خود دارد. حال این سوال مطرح میشود که بهینگی دولت و تورم سالانه چه اهمیتی در اخذ مالیات بر ارزش افزوده دارد؟
ساختار ایجاد تورم در ایران عموما از سمت دولت و سلطه مالی نشات میگیرد. چراکه دولت هزینههای خود را به راحتی انجام داده و مسئول تامین این هزینههای به طور مستقیم و غیرمستقیم بانک مرکزی است. بانک مرکزی در این ساختار هیچ استقلالی نداشته و صرفا موتور چاپ پول دولت است. در نهایت نیز این سلطه مالی و مازاد هزینهکردهای دولت خود را به نقدینگی رسانده و تورم را در اقتصاد تشدید میکند.
«تورم» افزایش سطح عمومی قیمتهاست که در نهایت از جیب مصرفکننده و رفاه آن پرداخت میشود. به عبارتی هر زمان دولت هزینههای خود را افزایش میدهد ولی برای این هزینهها بودجهای در نظر نمیگیرد؛ تورم در جامعه افزایش یافته و هزینه فعالیتهای دولت را مردم پرداخت میکنند.
تورم سالانه در ایران چقدر است؟ طبق آخرین گزارش مرکز آمار ایران، تورم سالانه آذرماه معادل ۴۲.۲ درصد بوده است. به عبارتی مردم در ایران صرفا ۱۲ درصد مالیات بر ارزش افزوده را پرداخت نمیکنند؛ بلکه ۴۲.۲ درصد تورم سالانه را (که طبق پیشبینیها افزایشی خواهد بود)، میپردازند.
با این نگاه ایران را با نروژ مقایسه کنید. درست است که مالیات بر ارزش افزوده در نروژ معادل ۲۵ درصد بوده اما تورم سالانه این کشور ۳ درصد است (تورمی که در کنار شاخصهای اقتصادی این کشور ثبات را تجربه میکند).
مسئله بعدی بهینگی دولت است. در نروژ مالیاتستانی دولت به همان میزان پاسخگویی و شفافیت را در دولت افزایش داده است. اما در ایران به دلیل ساختار اقتصادی وابسته به نفت، درآمد اصلی دولت از جای دیگری تامین میشود. به همین دلیل، نیازی به پاسخگویی و شفافیت در ازای افزایش مالیاتها نمیبیند. بخش زیادی از هزینهکردهای دولت که در نهایت اثر تورمی داشته صرف تامین کالاهای عمومی نشده است. دولت خود را حامی تمام اقشار معرفی کرده و بانکهای دولتی را به توزیع تسهیلات، تکلیف کرده است. تسهیلاتی که مشخص نیست تا چه میزان به هدف اصابت کرده و عملکرد آن در اقتصاد چگونه بوده است.
لذا به طور کلی باید دقت داشت که قیاس مالیات در ایران با سایر کشورها به دلایل متعدد میتواند باعث کجفهمی مسائل اقتصادی و تقلیل آن در نگاه سیاستگذار شود.
تورم مهم است یا قیمت؟
عموما تورم از جهت ایجاد ثبات اقتصادی اهمیت بیشتری نسبت به بررسی قیمت دارد. زمانیکه تورم در سطوح پایین ثابت میشود؛ نااطمینانی کاهش یافته و فضای اقتصاد قابل پیشبینی میشود. به مرور افزایش درآمدها میتواند رفاه از دست رفته را جبران کند و اقتصاد از زیر فشار خارج شود.
پس چه زمانی قیمت اهمیت پیدا میکند؟
مرکز پژوهشهای مجلس در این گزارش اشاره به افزایش کوتاهمدت تورم ماهانه در نتیجه افزایش مالیات بر ارزش افزوده داشته که کاملا صحیح است. این مرکز اشاره کرده در صورت افزایش مالیات بر ارزش افزوده، ۱.۳ واحد درصد به تورم افزوده خواهد شد. اما این افزایش مقطعی در تورم ماهانه به تنهایی قابل ارزیابی نیست. چرا که در این مسئله ثبات تورمی مهم نیست، رفاه مهم است. همچنین، درخصوص چنین اظهاراتی لازم است تا دادههای مورداستفاده و روش تخمین در دسترس عموم و کارشناسان قرار گیرد تا بدنه علمی مطبوعات و رسانهها نیز قابلیت سنجش آن را داشته باشند.
در بررسی رفاه باید دقت داشت که با افزایش مالیات بر ارزش افزوده یک جهش در قیمت کالاها و خدمات اقتصاد رخ خواهد داد. پس از این جهش قیمتها دیگر به حالت گذشته بازنخواهد گشت. در همین جهش قیمتی ممکن است کالاهایی از سبد خانوار حذف و یا جایگزین شود. به همین جهت رفاه خانوار مستقیما تحت تاثیر قرار خواهد گرفت.
برای مثال افزایش قیمت گوشت قرمز به دلایل متعدد و جهشهای قیمتی گذشته، این کالای ضروری را از سفره خانوار حذف کرده است. به طوریکه خود دولت نیز سبد استاندارد کالایی خود را بدون گوشت قرمز در نظر گرفته است.
آینده انتظارات تورمی
مرکز پژوهشها در گزارش خود عنوان کرد تورمی که توسط این نهاد محاسبه شده بدون احتساب انتظارات تورمی است. باید دقت داشت که در شرایط کنونی اقتصاد، انتظارات تورمی مثبت نخواهد بود. پشتوانه این انتظارات نیز سالها تورم مستمر و شاخصهای اقتصاد کلان نامساعد است. لذا تورم وارد شده به اقتصاد در نتیجه افزایش مالیات بر ارزش افزوده بیشتر از ۱.۳ درصد خواهد بود. اینکه این تورم تا چه میزان خواهد بود باید منتظر اجرایی شدن این طرح ماند و آمارهای اقتصادی را بررسی کرد.
