بانکها زمانی که مانند دیگر افراد به منابع مالی احتیاج پیدا میکنند یکی از راهحلهایشان گرفتن وام یا قرض است. یکی از نهادهایی که بانکها برای وام گرفتن و تامین منابع مورد نیاز خود به آن مراجعه میکنند بانک مرکزی است. راههای مختلفی برای استقراض شبکه بانکی از سکاندار پولی کشور وجود دارد که شامل بازار باز، بازار شبانه یا قاعدهمند یا اضافه برداشت است. در گزارش پیشرو آخرین عملیات بازار باز که نتایج آن 25 خرداد توسط بانک مرکزی منتشر شده مورد بررسی قرار گرفته است.
رشد شدید سفارشات ارسالی بانکها
بررسیها نشان میدهد که در عملیات بازار باز 25 خرداد امسال تعداد بانکهای بانکهای شرکتکننده بیشتر شده و ارزش سفارشات ارسال شده توسط بانکهای متقاضی منابع مالی نیز به شدت رشد داشته است. مقدار تقاضای منابع مالی بانکها از 325 هزار میلیارد تومان در هفته گذشته به بالاتر از 534 هزار میلیارد تومان رسیده است. روند افزایشی که هفته قبلتر نیز وجود داشت. بنابراین میتوان گفت پس از دورهای نسبتا طولانی که میزان تقاضای نقدینگی بانکها به دلیل استقراض دولت از بانک مرکزی کاهش یافته بود، مجددا عطش بانکها برای تامین مالی بازگشته است. امری که نشانی از رکود قابلتوجه اقتصاد ایران و نیاز شدید بنگاهها و افراد به تامین مالی است.
در سمت دیگر ماجرا به نظر میرسد تغییری در سیاست پولی بانک مرکزی در بازار باز رخ نداده و مشابه هفتههای قبل ارزش سفارشهای پذیرفته شده معادل 130 همت بوده که برابر با 24.3 درصد از کل میزان درخواست بانکها است. همچنین ارزش توافقات به سررسید رسیده نیز 130 هزار و 570 میلیارد تومان و ارزش توافقاتی که همچنان در وضعیت باز قرار دارند و سررسید نشدهاند 130 همت است.
از آنجایی که نسبت موافقت بانک مرکزی با درخواستها پایین بوده، ناچارا بانکها برای تامین منابع مورد نیاز خود به بازار قاعدهمند یا شبانه مراجعه میکنند. از همینرو میزان اعتبارگیری بانکها به صورت قاعدهمند در سطوح قابلتوجهی قرار داشته و بین 82 همت و 93 همت به ثبت رسیده است.
نشان دیگر فشار فزاینده کمبود منابع مالی در افزایش نرخ بهره بینبانکی قابل مشاهده است؛ شاخصی که برای مدتی روندی نزولی را تجربه کرد اما در هفتههای اخیر افزایش یافته و به تازگی به 23.99 درصد رسیده است؛ یعنی تنها 0.01 درصد فاصله با سقف دالان تعیین شده.
عملیات بازار باز و اعتبارگیری قاعدهمند
زمانی که بانکها به کمبود نقدینگی دچار شده و نتوانند نیاز خود را در بازار بینبانکی مرتفع کنند، ناچاراند از بانک مرکزی تقاضای نقدینگی داشته باشند. این تقاضا به دو شکل و در دو قالب «عملیات بازار باز» و «اعتبارگیری قاعدهمند» انجام میشود.
عملیات بازار باز فرآیندی است که در آن بانکها درخواست منابع مالی کوتاهمدت از بانک مرکزی میکنند و در ازای آن اوراق بهادار دولتی به بانک مرکزی میدهند. این عملیات را به اختصار توافق بازخرید یا ریپو نیز میگویند. اگر برعکس این فرآیند رخ دهد به اصطلاح ریپو معکوس انجام شده و در نتیجه آن منابع مالی از دسترس بانکها خارج میشود. نرخ توافق بازخرید در عملیات بازار باز معادل ۲۳ درصد است.
اگر بانکها نتوانند در طی این عملیات کمبود نقدینگی خود را جبران کنند مجبورند از بانک مرکزی تامین مالی با نرخ ۲۴ درصد داشته باشند. به این فرآیند اعتبارگیری قاعدهمند گفته میشود.
