به گزارش اکوایران، گروه بینالمللی بحران به سنت هر ساله، در آغاز سال نو میلادی گزارش سالانه خود از 10 مناقشه بزرگ در سال جدید میلادی را که باید رصد کرد، منتشر کرده است. اکوایران این گزارش مفصل را در شش بخش ترجمه کرده که بخش نخست و دوم آن پیش از این منتشر شده و در ادامه بخش سوم آن ارائه میشود.
3. اتیوپی-اریتره
با شعلهور شدن آتش جنگ در سودان، درگیری بین دو همسایهاش یعنی اتیوپی و اریتره، میتواند منطقه شاخ آفریقا را به جنگی تمامعیار وارد کند. آدیس آبابا (پایتخت اتیوپی) و اسمره (پایتخت اریتره) که ماههاست با هم در حال تبادل آتش هستند، ممکن است به سمت جنگ پیش بروند. جهانی که حواسش پرت شده است، تا حد زیادی این بحران در حال شکلگیری را نیز نادیده میگیرد.
اکوایران: مناقشه در سطح جهان از میان نرفته و با سیاستهای معاملاتی و حوزههای نفوذ شکل گرفته است؛ سیاستهایی که توافقهای سریع را به راهحلهای قابل دوام و مزیت شخصی را به ثبات سازمانی ترجیح میدهند.
آبی احمد، نخستوزیر اتیوپی، اریتره را به خاطر ایجاد مشکل در کشورش با آموزش و مسلح کردن شبهنظامیان ضد دولتی سرزنش میکند. اریتره نیز به نوبه خود، اتیوپی را به عنوان متجاوز معرفی کرده است. آبی احمد اصرار دارد که به دنبال پایان دادن به جایگاه کشورش به عنوان پرجمعیتترین کشور محصور در خشکی جهان است. اسمره نگران است که او قصد دارد بنادر خود را که اتیوپی قبل از جدایی اریتره در سال 1993 از دسترسی نامحدود به آنها برخوردار بود، دوباره فتح کند.
اگرچه موضوع دسترسی اتیوپی به دریا و مطالبه اریتره برای احترام به حاکمیت ارضیاش بر فضای افکار عمومی غالب است، اما ریشههای تنشهای امروز به دوران نزدیکتری بازمیگردد. پس از آنکه آبی احمد در سال 2018 به قدرت رسید و به حکومت سیساله «جبهه آزادیبخش خلق تیگرای» (TPLF) پایان داد، به سرعت با ایسایاس آفورکی، رئیسجمهوری اریتره، پیمان اتحاد بست. ایسایاس در جنگ داخلی سالهای 1974 تا 1991 در کنار TPLF علیه دیکتاتور نظامی، منگیستو هایله ماریام، جنگیده بود، اما بعدها با رهبران تیگرای دچار اختلاف شد و سالهاست آنها را دشمن خونی خود میداند. آبی احمد نیز که در میان مخالفتهای شدید TPLF به دنبال تثبیت قدرت خود بود، اسمره را متحدی مفید یافت.
دو سال پس از نزدیکی آدیسآبابا و اسمره، جنگ میان دولت مرکزی اتیوپی و رهبری تیگرای شعلهور شد. سربازان اریتره در کنار ارتش فدرال اتیوپی و شبهنظامیان متحد از مناطق آمهارا و آفار علیه تیگرای جنگیدند. در اواخر سال 2022، نیروهای فدرال بر دفاع تیگرای غلبه کردند و گفتوگوها در پرتوریا (آفریقای جنوبی) منجر به امضای توافقنامه توقف خصومتها در نوامبر 2022 شد.
پایان جنگ با آرامش همراه بود اما شکافهای جدیدی ایجاد کرد. ایسایاس با مذاکرات صلح که از آن کنار گذاشته شده بود، مخالفت کرد. او معتقد بود رهبری تیگرای در حال فروپاشی است و باید ضربه نهایی و قاطع به آنها وارد شود. اما آبی احمد ترجیح داد با رهبری تضعیفشده TPLF تعامل کند؛ اقدامی که بدون شک نوعی محکمکاری در برابر خطر درگیری احتمالی با اریتره در آینده بود.
از زمان آن توافق (پرتوریا)، آدیسآبابا وارد یک جنگ سایه با اسمره و همچنین جامعه «آمهارا» در داخل اتیوپی شده است. آبی احمد، اریتره را به حمایت از شورشهای شبهنظامیان آمهارا (معروف به فانو) و همچنین شورشیان »ارتش آزادیبخش اورومو» متهم میکند. سپس در اول سپتامبر، او اعلام کرد که «اشتباه» اتیوپی در واگذاری دسترسی به دریا باید اصلاح شود.
شکافهای داخلی در تیگرای، عنصر بیثباتکننده دیگری را اضافه کرده است. پس از جنگ، رهبری تیگرای دچار درگیری داخلی شد. یک جناح به رهبری گتاچو ردا (نماینده تیگرای در مذاکرات صلح) طرفدار تعامل با دولت مرکزی است. جناح دیگر به رهبری دبرتسیون گبرمیکائیل، توافق پرتوریا را یک تسلیم خفتبار میداند. در یک چرخش غافلگیرکننده، جناح دبرتسیون اکنون با دشمن دیرینه خود یعنی اریتره متحد شده و جناح رقیب را مجبور به فرار به پایتخت اتیوپی کرده است.
گزارشها حاکی از آن است که اتیوپی و اریتره پس از جنگ تیگرای، بهطور گسترده بازسازی تسلیحاتی کردهاند. شبهنظامیان آمهارا از حمایت اریتره برخوردارند، در حالیکه رهبری منطقه آفار که هممرز با بنادر اریتره است، در کنار آدیسآبابا ایستاده است.
جنگ قبلی اتیوپی و اریتره (۱۹۹۸-۲۰۰۰) شاهد نبردهایی به سبک جنگ جهانی اول بود که در آن دهها هزار سرباز کشته شدند. امروز، جنگ سودان نیز به این خطرات افزوده است؛ اسمره از ارتش سودان حمایت میکند، در حالیکه آدیسآبابا ممکن است در صورت بروز درگیری جدید، حمایت خود از «نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) را افزایش دهد. بدین ترتیب، جنگ اتیوپی و اریتره میتواند به یک مناقشه بزرگ منطقهای تبدیل شود.
دلایلی برای امیدواری وجود دارد که این دو کشور از لبه پرتگاه عقب بنشینند. هیچکدام نمیتوانند نتیجه یک جنگ پرهزینه را که ممکن است به باتلاق تبدیل شود، پیشبینی کنند. اتیوپی برای دریافت حمایتهای صندوق بینالمللی پول به ثبات نیاز دارد. با این حال، با توجه به حساسیت موضوع، بازیگران بینالمللی از جمله کنیا، نیجریه و آفریقای جنوبی و همچنین قدرتهایی مثل آمریکا، چین، اتحادیه اروپا و کشورهای خلیج فارس باید برای جلوگیری از این رویارویی ویرانگر میانجیگری کنند.
4. مالی و بورکینافاسو
از سپتامبر گذشته، شبهنظامیان محاصرهای جزئی را بر باماکو، پایتخت مالی، تحمیل کردهاند که نویدبخش مرحلهای جدید در جنگ گستردهتر منطقه ساحل است. احتمالا شبهنظامیان به دنبال تثبیت تسلط خود بر مناطق روستایی و تحت فشار گذاشتن مقامات نظامی این کشور هستند، نه تصرف کامل شهر. با این حال، در هر دو کشور مالی و بورکینافاسو، خطر فروپاشی رژیمها و گسترش هرجومرج رو به افزایش است.
گروه بینالمللی بحران گزارش سالانه خود از 10 مناقشه بزرگ سال 2026 را که باید رصد کرد، منتشر کرده است. در اداهه، بخش مروبط به کمپین نظامی آمریکا علیه ونزوئلا و جنگ داخلی سودان را مشاهده میکنید. این گزارش در چند بخش ترجمه میشود.
حدود 14 سال پیش، شبهنظامیان وابسته به القاعده به همراه جداییطلبان طوارق، شهرهای شمالی را به تصرف خود درآوردند. نیروهای فرانسوی و آفریقایی مانع از پیشروی آنها به سمت جنوب شدند؛ اما از آن زمان، نبردهای فرسایشی میان ارتش و حامیان خارجیاش در برابر جهادیها، حومه مناطق مرکزی و شمالی مالی و بخشهای وسیعی از بورکینافاسو را ویران کرده است. قدرتمندترین گروه شبهنظامی امروز، وابسته القاعده موسوم به «جماعت نصرتالاسلام والمسلمین»» (JNIM) به رهبری «ایاد آگ غالی» است؛ هرچند شاخه کوچکی از داعش نیز در منطقه فعال است.
این جنگ، سیاست در منطقه ساحل را نیز دگرگون کرده است. نارضایتی عمومی از رهبران غیرنظامی و شکست نیروهای تحت رهبری فرانسه در مهار شبهنظامیان، سوخت لازم برای کودتا در سه کشور مرکزی ساحل بین سالهای 2020 تا 2023 را فراهم کرد. رژیمهای نظامی جدید روابط خود را با بلوک منطقهای «اکوواس» و اکثر شرکای غربی قطع کردهاند. شعارهای ضد فرانسوی و فراخوانهای آنها برای حاکمیت ملی، طنینانداز شده است؛ تا جایی که ابراهیم ترائوره، رهبر بورکینافاسو، برای جوانان در سراسر آفریقا به نوعی قهرمان مردمی ضد امپریالیسم تبدیل شده است.
با این حال، رهبران نظامی نیز درست مانند پیشینیانِ برکنارشده خود، در عقب راندن شورشیان کاملا ناکام بودهاند. امروزه آنها به جای فرانسه یا دیگر دولتهای اروپایی، با نیروهای روسیه - شبهنظامیان سابق گروه واگنر که اکنون با نام «سپاه آفریقا» شناخته میشوند - همکاری میکنند. اما حملات آنها که تهی از هرگونه تلاش برای جلب رضایت بومیان است، اشتباهات دولتهای قبلی را تکرار کرده و آسیبهای بیشتری به غیرنظامیان وارد آورده است.
در مالی، شورشیان طی دو سال گذشته به دستاوردهای چشمگیری رسیدهاند. حملات به زیرساختهای کلیدی و پایگاههای ارتش منجر به کشته شدن دهها سرباز شده است. ارتش تلاش کرد با محدود کردن دسترسی به سوخت در مناطق روستایی، شبه نظامیان را فلج کند؛ اما در مقابل، شبهنظامیان حملات خود را به خطوط تدارکاتی افزایش دادند و مسیرهای تجاری به سنگال و ساحلعاج را مختل کردند؛ مسیرهایی که شاهرگ اقتصادیِ کشورِ محصور در خشکیِ مالی محسوب میشوند.
در اوایل سپتامبر، شبهنظامیان فشار بر باماکو را با مختل کردن تدارکات سوخت افزایش دادند و همزمان قوانینی نظیر جداسازی جنسیتی مسافران و پوشش اجباری برای زنان را در مسیرهای منتهی به پایتخت اعمال کردند. آدمربایی مدتهاست منبع درآمد شبه نظامیان ساحل است، اما پرداخت مبلغ تخمینی 50 میلیون دلار باج برای آزادی دو شهروند اماراتی، گروه JNIM را بهطور ویژهای ثروتمند کرده است.
در پاسخ، ارتش مالی و نیروهای روسیه تلاش کردهاند از بزرگراههای اصلی محافظت کنند. اسکورتهای نظامی کاروانهای بزرگ سوخترسان را همراهی میکنند و حملات هوایی و زمینی به مواضع شبهنظامیان اصابت میکند. تا اواخر نوامبر، چندین کاروان تحت حفاظت نظامی موفق به عبور شدند که منجر به کاهش صفهای پمپ بنزین و بهبود نسبی وضعیت برق، بهویژه در باماکو شد.
اهداف JNIM احتمالا دوگانه است: نخست، میخواهد نیروهای مالی را در شهرها و امتداد جادههای اصلی زمینگیر کند تا بتواند نفوذ خود را در مناطق روستایی گسترش دهد. این گروه بهویژه به دنبال نفوذ در میان جمعیت جنوبی است که برخلاف اقلیتهای طوارق، عرب یا فولانی (که بدنه فعلی JNIM را تشکیل میدهند)، از اکثریت ماندهزبان (Mandé) هستند. دوم اینکه امیدوار است فشارها منجر به سقوط مقامات شود. شبه نظامیان تمایل چندانی به نبرد مستقیم بر سر پایتخت ندارند، اما اگر نارضایتیها به اعتراضات خیابانی تبدیل شود، بیثباتی حاصله میتواند راه را برای دولتی باز کند که تمایل بیشتری به پذیرش نفوذ JNIM داشته باشد.
مقامات نظامی مالی پس از چهار سال قدرت، تحت فشار فزایندهای هستند. آنها فضای مدنی کشور را در سال 2025 بیش از پیش محدود کرده، احزاب سیاسی را منحل و دو نخستوزیر سابق را بازداشت کردند. تلاش برای کودتا در آگوست و پاکسازیهای پس از آن، نشاندهنده اصطکاک در درون ارتش است. امید اولیه آنها به اینکه منابع معدنی مثل طلا و لیتیوم خزانه دولت را پر کند، در حال کمرنگ شدن است.
در همین حال، تصمیم مقامات بورکینافاسو برای مسلح کردن هزاران غیرنظامی و اعزام آنها به خط مقدم، آمار تلفات را به شدت بالا برده است. در سال 2024، گروه JNIM حدود 40 شهر و روستا را محاصره کرد و اکنون تهدید میکند که مسیرهای تدارکاتی به اوآگادوگو (پایتخت بورکینافاسو) را قطع کند؛ جایی که رژیم نظامی آن حتی بیش از مالی مستعد یک کودتای دیگر است.
در نبود تغییرات اساسی، چشمانداز منطقه تاریک است. رهبران نظامی مالی باید با طیف وسیعتری از نیروهای اجتماعی و سیاسی مشورت کنند. بحران سوخت نشاندهنده وابستگی مالی به روابط دوستانه با همسایگان غرب آفریقا است. همچنین، مقامات باید گزینه گفتوگو با شورشیان را مد نظر قرار دهند؛ هرچند این مسیری نامطمئن است و نیازمند امتیازات دردناک از سوی دولت خواهد بود، اما گزینههای اندک دیگری باقی مانده است.
