دیپلماسی یا تقابل نظامی؟ ایران و آمریکا در دوراهی تصمیم

به گزارش اکوایران، معادلات سیاست خارجی ایران در شرایط کنونی با ابهام‌ها و چالش‌های فزاینده‌ای روبه‌رو است و تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی بر پیچیدگی معادلات دیپلماتیک کشور افزوده است. 

 در دو هفته اخیر نیز ایران و آمریکا بارها در وضعیت دوگانه دیپلماسی و تقابل نظامی قرار داشتند. یک روز خبر می‌رسید دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده قصد حمله نظامی به ایران را دارد و صحبت از ارسال کمک به مردم ایران در صورت حضور در خیابان و اعتراض می‌کند و روز دیگر از سمت سایر مقامات این کشور صحبت از دیپلماسی و ملاقات با مقامات ایران می‌شد.

از طرفی استیو ویتکاف، نماینده ویژه ترامپ و مذاکره‌کننده ارشد تیم آمریکایی نیز عنوان کرد که واشنگتن دیپلماسی با ایران را ترجیح می‌دهد و هرگونه توافق احتمالی میان طرفین شامل چهار محور اصلی توقف غنی‌سازی هسته‌ای، کاهش بُرد و موجودی موشکی، مواد هسته‌ای موجود در ایران و نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی ایران است.

در همین راستا برخی از کشورهای منطقه نیز برای جلوگیری از افزایش تنش و بروز جنگ میان ایران و آمریکا در حال انجام اقدامات دیپلماتیک اند. 28 دی بود که فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق به تهران آمد و با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، علی لاریجانی، دبیر شعام، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران دیدار و رایزنی کرد. دیدارهایی که گمانه‌زنی‌ها درخصوص ایفای نقش میانجی‌گری بغداد را افزایش داد.

با تمام این تفاسیر باید دید آیا تمایل واشنگتن و تهران به پیگیری دیپلماسی و احیای میز مذاکره در این شرایط جدی است و یا تقابل نظامی،  گزینه اول کاخ سفید در قبال ایران است؟

در همین خصوص، اکوایران با برخی از کارشناسان و تحلیلگران سیاست خارجی گفت‌وگو کرده است.

مجلسی: نیازی به دشمنی با آمریکا نداریم

فریدون مجلسی، دیپلمات پیشین و تحلیلگر روابط بین‌الملل در گفت‌وگو با اکوایران گفت: باتوجه به گفته‌ها و سیاست‌های انعطاف‌ناپذیر مقامات ایرانی تا به امروز، شانس دیدار و گفت‌وگوی جدیدی را برای ملاقات با آمریکا قائل نیستم. در مقابل احتمال درگیری نظامی را کم نمی‌دانم. باتوجه به سابقه جنگ 12 روزه علیه ایران، بمباران سایت‌های هسته‌ای ایران که منجر به وارد شدن صدها میلیارد دلار خسارت به کشور شد و مواضع مقامات آمریکایی دیگر از سرگیری تقابل نظامی امری خارج از تصور نیست.

به گفته این تحلیلگر روابط بین‌المللی، ایران نیز اکنون در موقعیتی نیست که بتواند از طریق جنگ یا تقابل مشکلاتش را حل کند. ما تنها یک درصد جمعیت و کمتر از یک درصد ظرفیت اقتصادی جهان را در اختیار داریم. ادامه تنش نه‌تنها سودی ندارد بلکه هزینه‌های سنگینی بر کشور تحمیل می‌کند. ما نیازی به دوستی با آمریکا نداریم؛ اما بیش از آن، نیازی به دشمنی با آمریکا نیز نداریم.

او گفت: ایران نیازمند دوستی با هیچ کشور خاصی نیست اما بیش از هر چیز باید از دشمنی‌های بی‌ثمر رهایی یابد تا بتواند در جهان پررقابت امروز جایگاه واقعی خود را بازیابد.

احمدی: ایران باید به صورت مستقیم با آمریکا مذاکره کند

کوروش احمدی، دیپلمات پیشین ایران در سازمان ملل در گفت‌وگو با اکوایران با محتمل دانستن اقدام نظامی آمریکا علیه کشور، گفت: باتوجه به شرایط و فضای موجود به نظر می‌رسد نوعی اقدام نظامی علیه ایران به‌صورت جدی در دست بررسی کاخ سفید است. اینکه اقدام نظامی به چه صورتی است، بیشتر مورد سوال است.

به نظر من ایران باید مذاکرات مستقیم را بپذیرد و انجام دهد. تا آنجایی که پای مذاکره در میان است، ایران نباید میز مذاکره را ترک کند. در مقام مذاکره هیچ حد و حدودی نباید باشد. در مذاکره باید هر موضوعی قابل طرح باشد.

او تاکید کرد: ایران باید یک تغییر و تحول اساسی در رویه مذاکراتی بدهد. توافق باید برابر باشد اما مذاکرات در موضع برابر که وزرات امور خارجه از آن سخن می‌گوید، معنی ندارد. توافق برابر است که موضوعیت دارد. در روند مذاکره، یا توافق حاصل می‌شود؛ یا نمی‌شود.

خواجویی: امکان رسیدن به توافق متوازن با آمریکا وجود ندارد

محمد خواجویی، کارشناس مسائل بین‌الملل در گفت‌وگو با اکوایران گفت: اینکه دولت آمریکا از حملۀ نظامی به ایران در برهه کنونی صرف‌نظر کرد، به معنای گشوده شدن یک افق جدید و روشن شدن یک چشم‌انداز برای حل و فصل دیپلماتیک اختلافات بین تهران و واشنگتن نیست. اقدام دونالد ترامپ در لحظۀ آخر درباره عدم حمله به ایران، نه به مسائل مذاکراتی بین دو کشور، بلکه به ملاحظات خود ایالات متحده درخصوص کارکرد و هدف این حمله، به سود و زیان ناشی از این حمله و همچنین به سنجش میزان آمادگی نظامی خود آمریکا باز می‌گردد.

این تحلیلگر مسائل بین‌المللی ادامه داد: آن‌طور که از خبرهای منتشر شده استنباط می‌شود، در روزهای اخیر درخصوص موضوع حمله به ایران در داخل دولت آمریکا، اختلاف نظرهای جدی وجود داشته است و در نهایت معدل این دیدگاه‌ها آن شد که ترامپ، دست‌کم در برهه کنونی، از تقابل نظامی با ایران خودداری کند.

او شانس کمی برای احتمال دیدار و رایزنی دیپلماتیک بین تهران و واشنگتن در شرایط کنونی قائل است. او ادامه داد: ادراکی در ایران حاکم است که ناآرامی و اعتراضات اخیر در داخل تکه‌ای از پازل سیاست فشار حداکثری آمریکا علیه ایران است؛ بنابراین این تحولات در ادامه جنگ 12 روزه، نظم سیاسی و امنیتی در ایران را بیشتر به سمت گارد بسته و امنیتی‌تر شدن می‌برد، تا به سمت گشایش و تعامل با غرب.

فیروز دولت‌آبادی، دیپلمات پیشین در گفت‌وگو با اکوایران گفت: سطح مناسبات ایران با آمریکا بسیار پیچیده است. شاید بتوان گفت تنها چالش استراتژیک جهان، چالش تهران و واشنگتن است. مابقی چالش‌های جهان در حوزه حوزه تاکتیکی قابل ارزیابی و بررسی است. حتی رابطه آمریکا با چین و روسیه.

سفیر سابق ایران در ترکیه تاکید کرد: ارزیابی من از حرکات آمریکایی‌ها این است که آن‌ها آماده حمله نیستند. ظرفیت واشنگتن نهایتا در حد حملات نظامی محدود و نقطه‌ای است. ترامپ هیاهوی بسیاری دارد اما نهایتاً آنطوری که می‌گوید نمی‌تواند عمل کند.

او گفت: مسائل ایران و آمریکا هر روز پیچیده‌تر می‌شود و این امر باعث سخت‌تر شدن روند مذاکرات نیز شده است. از نظر من، در ایران دیدگاه داخلی برای آغاز مذاکره وجود ندارد. دیدگاه داخلی افرادی که اظهارنظر مذاکراتی می‌کنند، بیشتر ناشی از تبلیغات غرب و اروپایی‌ها است. مذاکره با آمریکا تا زمانی که اصول ایران را نپذیرد، راهگشا نخواهد بود.

هانی‌زاده: آمریکا در حال طراحی سناریو جدیدی است

حسن هانی‌زاده، کارشناس مسائل بین‌الملل در گفت‌وگو با اکوایران اعلام کرد: باتوجه به نقش تخریبی آمریکا علیه کشور، در شرایط فعلی شانس بالایی برای بازگشت دو کشور به میز مذاکره نمی‌توان قائل شد.

او گفت: در حال حاضر شرایط به نحوی است که آمریکا در حال باز طراحی سناریو جدیدی هستند که ممکن است این سناریو جدید به تقابل نظامی گسترده آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران منتهی شود. هر چند که این گزینه احتمال کمی دارد؛ اما هر لحظه ممکن است، ترامپ دست به عملیات ماجراجویانه‌ای علیه ایران بزند.

سیاست خارجی ایران در برزخ دیپلماسی و تقابل

جمع‌بندی دیدگاه کارشناسان نشان می‌دهد که سیاست خارجی ایران در مقطع کنونی در وضعیتی پرابهام و پرریسک قرار دارد؛ از یک‌سو بخش قابل توجهی از تحلیلگران بر این باورند که ادامه تنش و تقابل، چه در قالب فشار سیاسی و چه در شکل اقدام نظامی محدود یا گسترده، همچنان یکی از گزینه‌های روی میز واشنگتن است و ایران نیز توان و ظرفیت حل بحران‌ها از مسیر درگیری را ندارد، و از سوی دیگر، اختلاف‌نظر جدی میان کارشناسان درباره امکان‌پذیری و فایده‌مندی مذاکره با آمریکا وجود دارد.

برخی بر ضرورت ورود فوری و مستقیم به مذاکرات، بهبود رابطه با آژانس و استفاده از دیپلماسی فعال به‌عنوان تنها راه برون‌رفت از بن‌بست اقتصادی و سیاسی تأکید دارند، در حالی که گروهی دیگر با بدبینانه دانستن چشم‌انداز دیپلماسی، معتقدند نه اراده داخلی لازم برای مذاکره وجود دارد و نه امکان دستیابی به توافقی متوازن با آمریکا، و در نتیجه باید خود را برای دوره‌ای از تداوم فشار، تقابل و پیچیده‌تر شدن معادلات آماده کرد.

حال باید دید در شرایطی که هزینه‌های تقابل برای ایران رو به افزایش است و چشم‌انداز دیپلماسی نیز مبهم به نظر می‌رسد، راهبرد واقع‌بینانه سیاست خارجی ایران برای کاهش ریسک‌های پیش‌رو چه می‌تواند باشد؟