هیچ‌کس در امان نیست؛ سیاست‌ پاکسازی پکن تا کجا پیش می‌رود؟

به گزارش اکوایران،  برکناری ناگهانی ژانگ یووشیا، عالی‌رتبه‌ترین ژنرال چین و از نزدیک‌ترین متحدان شی جین‌پینگ، تنها یک جابه‌جایی نظامی نیست؛ این رخداد نشانه‌ای آشکار از ورود رهبر چین به مرحله‌ای جدید و بی‌رحمانه‌تر در تثبیت قدرت است. اقدامی که نه‌تنها شکاف عمیق بی‌اعتمادی شی به ارتش آزادی‌بخش خلق را نمایان می‌کند، بلکه پیام روشنی به ساختار قدرت در پکن می‌فرستد: حتی وفادارترین چهره‌ها نیز در برابر اراده رهبر مصون نیستند. این پاکسازی، همان‌قدر که یک تصمیم امنیتی است، نمایشی سیاسی از سلطه مطلق و عقلانیت سردی است که اکنون بر سیاست چین سایه انداخته است. فارن افرز در یک گزارش به بررسی قدرت در چین و سیاست های شی پرداخته است.

هیچکس در امان نیست!

پاکسازی ژانگ یووشیا عالی‌رتبه‌ترین ژنرال چین، در ۲۴ ژانویه، لحظه‌ای شکسپیری در سیاست چین بود. حتی پس از یک دهه پر از درام و تنش در ارتش آزادی‌بخش خلق، تصمیم شی جین‌پینگ برای کنار گذاشتن ژانگ از عالی‌ترین نهاد حاکم بر ارتش، یعنی کمیسیون مرکزی نظامی (CMC)، از سطحی تازه از دسیسه و پیچیدگی خبر می‌دهد. شی و ژانگ دهه‌هاست یکدیگر را می‌شناسند: پدران آن‌ها در جریان جنگ داخلی خونین چین همرزم بودند و ژانگ به‌طور گسترده نزدیک‌ترین متحد شی در فرماندهی عالی ارتش تلقی می‌شد. حتی در سال ۲۰۲۲، پس از موجی از پاکسازی سایر رهبران ارشد، شی نه‌تنها اجازه داد ژانگ فراتر از سن غیررسمی بازنشستگی در سمت خود باقی بماند، بلکه او را به بالاترین مقام ممکن برای یک افسر نظامی ارتقا داد. چنین رابطه‌ای که این‌قدر طولانی و عمیق است، در هر محیطی ارزشمند به شمار می‌آید: به‌ویژه در دنیای بی‌رحم و کم‌اعتماد سیاست چین.

برکناری ژانگ نماد نهایی اندک اعتمادی است که شی به ارتش آزادی‌بخش خلق دارد. همان‌طور که در مقاله آگوست ۲۰۲۵ خود درباره تلاش‌های شی برای بازسازی ارتش استدلال کردیم: «شی می‌خواهد مطمئن باشد که می‌تواند با اطمینان از زور استفاده کند، اما به نظر می‌رسد خود اطمینان، نایاب‌ترین و گران‌بهاترین کالای ارتشی است که از نظر منابع در وضعیت مناسبی قرار دارد.» با این حال، کنار گذاشتن بی‌مقدمه ژانگ همچنین عمق بی‌رحمی شی در مدیریت ارتش را نشان می‌دهد. یک قاعده است که رهبری به دشمنانش رحم نکند؛ اما چیز دیگری است که حتی با دوستانش نیز چنین سنگدلانه رفتار کند. گمانه‌زنی‌های زیادی درباره این‌که ژانگ چه کرد یا چه نکرد که خشم شی را برانگیخت و نیز درباره معنای این پاکسازی برای میزان تسلط رهبر چین بر قدرت و اهداف نظامی او در قبال تایوان و ایالات متحده، مطرح شده است. هرچند این جنبه‌های ماجرا ممکن است با گذر زمان روشن شوند، آنچه اکنون روشن است باور شی به این نکته است که قدرت در اعمال آن معنا پیدا می‌کند. شی با به نمایش گذاشتن علنی کنار زدن ژانگ، یکی از ویژگی‌های تعیین‌کننده سبک سیاسی خود را آشکار کرده است: هیچ‌کس در امان نیست حتی کسانی که پیوندهای شخصی عمیقی با او دارند.

زمان‌بندی همه‌چیز است

پرسش اصلی برای بسیاری از ناظران این است که چرا شی اکنون چنین اقدامی را علیه ژانگ انجام داده است. روایت رسمی اعلام کرد که ژانگ به دلیل دامن زدن به مشکلات سیاسی و فساد که «رهبری مطلق حزب بر نیروهای مسلح را تهدید کرده و بنیان حکمرانی حزب را تضعیف می‌کند برکنار شده و اقدامات او آسیب‌های جدی به ساخت توان رزمی وارد کرده است. با توجه به این‌که فساد در ارتش آزادی‌بخش خلق امری فراگیر است، بسیاری از ناظران بیرونی این ادعاها را به‌درستی به‌عنوان بهانه‌ای برای حذف ژانگ می‌بینند، نه علت واقعی آن. این برداشت به‌ویژه از آن رو تقویت می‌شود که ژانگ پیش‌تر ریاست اداره توسعه تجهیزات (که پیش‌تر اداره کل تسلیحات نام داشت) را بر عهده داشت؛ نهادی که مسئول تدارکات نظامی است و به فساد گسترده شهرت دارد. همان‌طور که در ماه آگوست اشاره کردیم، این‌که ژانگ تاکنون پاکسازی نشده بود در حالی که چندین رئیس پیشین این اداره سقوط کرده بودند امری قابل توجه و نشانه اعتماد شی به او محسوب می‌شد.

زمان‌بندی این برکناری زمانی جالب‌تر می‌شود که در نظر بگیریم شی می‌توانست به‌راحتی تا سال آینده صبر کند و اجازه دهد ژانگ به شکلی آرام بازنشسته شود. ژانگ که ۷۵ سال دارد، مدت‌هاست از سن غیررسمی بازنشستگی، یعنی ۶۸ سال، عبور کرده و کنگره بعدی حزب کمونیست چین که هر پنج سال یک‌بار نسل جدیدی از مقامات را روی کار می‌آورد تنها حدود ۱۸ ماه دیگر برگزار می‌شود. بنابراین، کنار گذاشتن ژانگ در این مقطع بسیار شبیه به نمایش قدرتی است که شی در کنگره حزب در سال ۲۰۲۲ انجام داد؛ زمانی که سلف خود، هو جین‌تائو، را در برابر چشم همگان و به‌زور از جلسه بیرون برد، در حالی که شی بی‌تفاوت نظاره‌گر بود. اخراج هو و همچنین تصمیم شی برای واداشتن بازمانده‌های جناح او به بازنشستگی زودهنگام در آن زمان اقدامی اضافی و غیرضروری به نظر می‌رسید؛ چرا که شی پیش‌تر پایگاه قدرت هو را عملاً به حاشیه رانده و با سلب اختیار از حامیانش یا گماردن آن‌ها در مناصب بی‌اهمیت، قدرت را در دستان خود متمرکز کرده بود. اما در نهایت، این اقدامات نشان‌دهنده تمایل شی به تسلط کامل بر سیاست چین و توانایی او در پر کردن بالاترین سطوح حزب با افرادی بود که دهه‌ها آن‌ها را می‌شناخت از جمله ژانگ.

یک عقلانیت سرد و بی احساس

نکته جالب دیگر در توجیه رسمی برکناری ژانگ این بود که موضوع تنها فساد نبود، بلکه مشکلات سیاسی نیز مطرح شد که می‌توانست کنترل حزب بر ارتش را تضعیف کند. برخی این را به معنای آن دانسته‌اند که ژانگ عمداً از حاکمیت شی سرپیچی کرده یا آن را به چالش کشیده است. هرچند چنین احتمالی وجود دارد، اما با توجه به رابطه طولانی‌مدت آن دو، بعید به نظر می‌رسد.

افزون بر این، اگر ژانگ واقعاً تهدیدی سیاسی برای شی بود، احتمالاً باید در آغاز موج اخیر مبارزه با فساد که از سال ۲۰۲۳ آغاز شد، نخستین فردی می‌بود که کنار گذاشته می‌شد، نه آخرین نفر. با توجه به فضای بدبینانه سیاست چین، همواره این احتمال وجود دارد که شی صرفاً به این گمان افتاده باشد که ژانگ ممکن است تهدیدی برای قدرت او باشد. اگر چنین باشد، این پرسش مطرح می‌شود که آیا شی نیز در حال گرفتار شدن به سوءظن فراگیر و مخربی است که بسیاری از دیکتاتورهای دیگر را گرفتار کرده است یا نه. با این حال، شی سابقه‌ای طولانی و مستند از عقلانیت سرد و بی‌احساس دارد و معمولاً بدون دلیل دست به اقدام نمی‌زند. محتمل‌تر آن است که ژانگ به‌سادگی دیگر برای شی مفید نبوده است. شی که برای تحکیم قدرت خود در ارتش به ژانگ تکیه کرده و بیشتر هم‌نسلان او را کنار زده بود، شاید به این جمع‌بندی رسیده که نگه داشتن یک افسر سالخورده و فاسد در بالاترین مقام نظامی دیگر منطقی نیست.