در ادبیات اقتصادی یکی از مهمترین اجزای تولید ناخالص داخلی، رشد سرمایه گذاری است. اقتصاددانان کلاسیک معتقدند هرچه سطح انباشت سرمایه در یک کشور افزایش یابد به مرور سطح تکنولوژی و بهرهوری نیز افزایش خواهد یافت و مسیر رشد اقتصادی در بلندمدت اقتصاد ریلگذاری میشود.
برای درک سرمایهگذاری شاید بد نباشد آن را با یک استخر پر از آب مقایسه کرد. استخری که یک شیر ورودی آب و یک شیر خروجی آب دارد. قطعا برای داشتن یک استخر پر آب باید میزان ورودی آب بیشتر از خروجی آن باشد. سرمایه در هر اقتصادی نیز همانند همین استخر است. شیرهای ورودی سرمایه همان تشکیل سرمایه و شیرهای خروجی آن استهلاک سرمایه است.
برای اینکه اقتصادی در مسیر بلندمدت رشد تولید حرکت کند باید انباشت سرمایه یا همان آب درون استخرش پر شود.
اما سوال اینجاست که وضعیت استخر سرمایه در ایران چگونه است؟
موتور رشد سرمایه در ۱۴۰۴ خاموش شد
طبق دادههای مرکز آمار ایران، برای پنجمین فصل پیاپی نرخ رشد سرمایه در ایران مثبت نشد. آمارها نشان میدهد از پاییز ۱۴۰۳ که میزان تشکیل سرمایه در اقتصاد به اندازه ۱.۲ درصد کاهش یافت همچنان سطح سرمایهگذاری افزایشی نشده است.
رشد سرمایه در سال جاری روند نزولی خود را ادامه داده و از منفی ۱.۹ درصد در بهار و منفی ۴.۸ درصد در تابستان به منفی ۲.۳ درصد در پاییز رسیده است. به عبارتی میزان تشکیل سرمایه ثابت در اقتصاد ایران ۲.۳ درصد نسبت به پاییز سال گذشته افت داشته است.
اینها همه درحالی رقم خورده که در این مدت سرمایههای موجود در اقتصاد نیز مستهلک شده است به عبارتی آب درون این استخر به مرور تحلیل رفته است.
بررسی روند سرمایهگذاری در ایران
به روزترین آمارهایی که از سرمایهگذاری در کشور موجود بوده مربوط به ابتدای دهه ۹۰ است. این آمارها با سال پایه ۱۴۰۰ به روز شده و ارقام بازبینی شده است. طبق این دادهها سرمایهگذاری تنها در زمان ثبات و بازههای زمانی منطبق با برجام توانسته ارقام چشمگیر را به ثبت برساند. مثلا رشد سرمایهگذاری در زمستان سال ۱۳۹۵ تا ۷۳.۳ درصد افزایش یافته که در نوع کم سابقه است.
هر چه تنشهای سیاسی و منطقهای در اقتصاد ایران افزایش یافته اثر مستقیم بر میزان سرمایهگذاری داشته و ظرف آب درون استخر را کاهش داده است. برای مثال با خروج ترامپ از برجام و افزایش نااطمینانیهای سیاسی و اقتصادی، افت سرمایهگذاری تا منفی ۱۷.۳ درصد در زمستان ۱۳۹۷ را تجربه کرده است. کرونا نیز که یک تجربه جهانی از افزایش نااطمینانیهای تجاری بوده باعث کاهش سرمایهگذاری در ایران شد. پیدایش و شیوع این ویروس ناشناخته میزان تشکیل سرمایه ثابت ناخالص را در اردیبهشت ۱۳۹۹ حدود ۲۰ درصد کاهش داد.
اختلال در مسیر رشد بلندمدت
به طور کلی در ۱۴ سال اخیر میانگین افزایش آب درون استخر سرمایه بین ۲ تا ۳ درصد بوده است. در تمامی این مدت تحریمها از ورود تجهیزات و ماشینآلات تازهنفس جلوگیری کرده و نرخ استهلاک را در اقتصاد افزایش داده است. به همین دلیل نیز رشد اقتصادی دهه ۹۰ ایران نتوانسته از صفر فراتر برود و اقتصاد ایران در این مدت درجا زده است.
مسیر بلندمدت رشد اقتصاد وارد نوساناتی شده که با فروش نفت و افزایش سرمایه روزهای خوب و به محض فشارهای اقتصادی روزهای بدی را سپری کرده است. به بیان دیگر اقتصاد ایران همانند زمینی دیمی شده که در سالهای پر باران توانسته پر محصول باشد و به محض خشکسالی، تاب آوری خود را از دست داده است.
تنشهای مربوط به جنگ نیز فضای سرمایهگذاری در اقتصاد را مهآلودتر خواهد کرد. به مرور سرمایهها به بالشها منتقل شده و چرخ تولید از رونق میافتد. لذا انتظار میرود چرخه تشکیل سرمایه در ایران با اتمام جنگ و کاهش نااطمینانیهای سیاسی و اقتصادی به مرور به ریل فزاینده خود بازگردد و ظرفیتهای خالی اقتصاد نسبت به گذشته پرتر شود.
