دیدار تاجر و فیلسوف‌مآب در پکن؛ واقعیت‌های مغایر با یک چشم‌انداز زیبا

به گزارش اکوایران، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، که روز جمعه سفر پرشتاب خود به چین را به پایان می‌رساند، اصرار دارد که روابط میان این دو قدرت بزرگ جهانی در وضعیت خوبی به سر می‌برد و حتی بهتر هم می‌شود. این در حالیست که اختلافات عمیقی بر سر ایران، تایوان و مسائل دیگر میان دو کشور وجود دارد.

نشریه نیویورک‌تایمز در یادداشتی انتقادی با عنوان «ترامپ چاپلوس بود، شی قاطع» درباره این سفر می‌نویسد:  ترامپ برخلاف لفاظی‌هایش درباره چین در داخل آمریکا، در دیدار با شی جین‌پینگ، رهبر چین، با لحنی آشتی‌جویانه سخن گفت.

یک چشم‌انداز زیبا

به نوشته خبرگزاری آسوشیتدپرس، ترامپ آخرین روز حضورش در پکن را با این ادعا در شبکه‌های اجتماعی آغاز کرد که شی جین‌پینگ، رهبر جمهوری خلق چین، «به خاطر موفقیت‌های عظیم فراوان» به او شادباش گفته و زمانی که «بسیار مؤدبانه ایالات متحده را شاید کشوری در حال افول توصیف کرده بود،» تنها داشت به سلف او، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا جو بایدن، اشاره می‌کرد.

سپس شی روز جمعه از ترامپ در اقامتگاه رسمی خود، ژونگ‌نانهای، برای آخرین گفت‌وگوهای این نشست استقبال کرد. رهبر چین ترامپ را در پیاده‌روی کوتاهی در محوطه‌ای همراهی کرد که درختان کهنسال و رزهای چینی در آن دیده می‌شد. دو رهبر از گذرگاهی سرپوشیده با ستون‌های سبزرنگ و طاق‌هایی که با نقاشی پرندگان و مناظر سنتی کوهستانی چین تزئین شده بود، گذار کردند. آن‌ها سپس همراه با دستیاران ارشد خود در یک آلاچیق مجلل برای گفت‌وگو بر سر چای گرد هم آمدند؛ پس از آن نیز پیش از عزیمت ترامپ به واشنگتن، ناهار کاری برگزار شد.

ترامپ در حالی که پیش از آغاز دیدار با دستیارانش کنار شی نشسته بود، به خبرنگاران گفت: «واقعاً چند روز فوق‌العاده بود.» شی نیز این سفر را «نقطه عطف» توصیف کرد. او گفت: «ما یک رابطه دوجانبه نو، یا بهتر بگویم رابطه‌ای سازنده، راهبردی و باثبات ایجاد کرده‌ایم.»

دونالد ترامپ همراه با شی جین‌پینگ در محوطه رهبری ژونگ‌نانهای، جمعه ۱۵ مه ۲۰۲۶، در پکن قدم می‌زند./عکس از آسوشیتدپرس

ترامپ گویا تحت تأثیر فضای آرام و سرسبز مجموعه ژونگ‌نانهای قرار گرفته بود و گفت رزهای آن زیباترین رزهایی هستند که تاکنون دیده است. شی نیز وعده داد مقداری بذر رز برای او بفرستد.

این مجموعه پیرامون دو دریاچه مصنوعی ساخته شده که زمانی برای تفریح امپراتوران ایجاد شده بودند. ژونگ‌نانهای اغلب با کاخ سفید، کرملین یا بلو هاوس کره جنوبی مقایسه می‌شود؛ اما برخلاف دیگر اقامتگاه‌های ریاست‌جمهوری، ژونگ‌نانهای محل اصلی دیدارهای دیپلماتیک نیست. به نظر می‌رسد این دعوت تلاشی از سوی شی برای افزودن رنگ‌وبویی شخصی به دیدار با رهبر آمریکایی‌ای باشد که حرکات نمادین بزرگ را دوست دارد.

واقعیت‌های مغایر با یک چشم‌انداز زیبا

اما این چشم‌انداز خوش‌بینانه با برخی واقعیت‌های دشوار درباره حساس‌ترین مسائل میان دو ابرقدرت جهان در تضاد است.

پکن علاقه آشکار چندانی به درخواست‌های آمریکا برای ایفای نقش بیشتر در حل مناقشه ایران نشان نداده است؛ هرچند ترامپ در گفت‌وگویی با شان هنیتی از شبکه فاکس نیوز گفته بود که شی در مذاکراتشان پیشنهاد کمک داده است. در هفته‌های اخیر، وزارت خارجه ایالات متحده شرکت‌های چینی را متهم کرده است که تصاویر ماهواره‌ای در اختیار دولت ایران قرار داده‌اند و وزارت خزانه‌داری ایالات متجده نیز پالایشگاه‌های نفتی چینی متهم به خرید نفت از تهران و همچنین شرکت‌های حمل‌ونقل این نفت را هدف قرار داده است.

همچنین کاخ سفید معتقد است که چین هنوز می‌تواند اقدامات بیشتری برای جلوگیری از ورود مواد شیمیایی پیش‌ساز ساخت فنتانیل که در چین تولید و به مکزیک منتقل می‌شود، انجام دهد؛ موادی که در ساخت فنتانیل غیرقانونی به کار می‌روند و خسارات گسترده‌ای به بسیاری از جوامع آمریکا وارد کرده‌اند.

 ترامپ همراه با شی جین‌پینگ در معبد بهشت در پکن، روز پنج‌شنبه/ عکس از نیویورک تایمز

در همین حال، بنا به گفته مقام‌های دولت چین، شی در گفت‌وگوهای خصوصی به ترامپ هشدار داده که اختلافات دو کشور بر سر جزیره خودگردان تایوان، اگر به‌درستی مدیریت نشود، می‌تواند قدرت‌های مسلط جهان را به سوی «برخوردها و حتی درگیری‌ها» سوق دهد.

ترامپ در مصاحبه با فاکس نیوز درباره شی گفت: «فکر می‌کنم او [شی] در واقع آدم گرمی است؛ اما کاملاً اهل کار است. هیچ بازی‌ای در کار نیست.» پیش از آغاز مذاکرات نهایی در روز جمعه، وزارت خارجه چین بیانیه‌ای صادر کرد که در آن آمده بود دیدارهای شی و ترامپ در حال تزریق «ثبات» به جهان است.

تایوان همچنان مهم‌ترین مسئله برای چین است

لحن تند شی درباره تایوان بر فضای این سفر سایه انداخته بود؛ به‌طوری که مقام‌های دولت چین تأکید می‌کردند اختلافات بر سر این جزیره خودگردان بزرگ‌ترین خطر برای روابط آمریکا و چین به شمار می‌رود.

بااین‌حال، مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده، به شبکه ان‌بی‌سی نیوز گفت سیاست آمریکا در قبال تایوان «تغییری نکرده» و هشدار داد که تلاش چین برای تصرف تایوان از راه زور «اشتباهی وحشتناک» خواهد بود. او همچنین سخنان شی را رفتاری معمول توصیف کرد. روبیو که از جمله مقام‌های ارشد حاضر در مذاکرات همراه ترامپ بود، گفت: «آن‌ها همیشه این مسئله را مطرح می‌کنند. ما هم همیشه موضع خودمان را روشن می‌کنیم و بعد به سراغ موضوعات دیگر می‌رویم.»

چین در هفته‌های اخیر تلاش کرده بیش از پیش بر این دیدگاه خود تأکید کند که تایوان در «هسته» منافع این کشور قرار دارد و کلید تضمین رابطه‌ای باثبات با آمریکاست. ترامپ نیز گاهی مواضعی دوپهلو درباره تایوان اتخاذ کرده و همین موضوع باعث گمانه‌زنی‌هایی شده که شاید او آمادگی کاهش روابط با تایپه را داشته باشد.

ترامپ از تایوان خواسته است که بودجه دفاعی خود را افزایش دهد و کاخ سفید نیز در ماه دسامبر از بسته تسلیحاتی ۱۱ میلیارد دلاری برای تایوان خبر داده بود؛ بزرگ‌ترین بسته تسلیحاتی تاریخ برای این دموکراسی جزیره‌ای.

بااین‌حال، آمریکا هنوز اجرای این فروش تسلیحاتی را آغاز نکرده و ترامپ گفته بود انتظار دارد این موضوع را در پکن با شی مطرح کند. او همچنین گلایه کرده بود که تایوان صنعت نیمه‌هادی آمریکا را «دزدیده» و گفته بود تایوان باید در ازای حفاظت، به آمریکا پول بپردازد.

چین خواهان بازگشایی تنگه هرمز است

رهبران دو کشور توافق کردند که تنگه هرمز که عملاً از زمان آغاز درگیری ایران بسته شده است، باید برای تأمین نیازهای جهانی انرژی بازگشایی شود. پیش از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، حدود ۲۰ درصد نفت جهان از این تنگه عبور می‌کرد. ترامپ درحالی‌که شی کنار او ایستاده بود، گفت: «ما درباره اینکه چگونه می‌خواهیم این مسئله پایان یابد، دیدگاه بسیار مشابهی داریم. ما نمی‌خواهیم آن‌ها سلاح هسته‌ای داشته باشند.»

مقام‌های کاخ سفید می‌گویند شی همچنین با هرگونه اعمال عوارض بر کشتی‌های عبوری از تنگه مخالفت کرده و علاقه‌مندی چین را به خرید احتمالی نفت آمریکا برای کاهش وابستگی این کشور به نفت خلیج فارس در آینده ابراز کرده است.

ترامپ پیش‌تر در همین هفته اهمیت گفت‌وگوهایش با شی درباره جنگ ۱۱ هفته‌ای ایران را کم‌اهمیت جلوه داده بود؛ جنگی که موجب جهش قیمت انرژی شده و اگر به‌زودی پایان نیابد، اقتصاد جهانی را تهدید به رکود می‌کند؛ اما پیش از آنکه هواپیمای ایر فورس وان در پکن فرود بیاید، روبیو گفته بود مقام‌های دولت آمریکا قصد دارند برای همتایان چینی خود توضیح دهند که چرا باید در ترغیب ایران به پذیرش توافق برای پایان دادن به جنگ نقش‌آفرینی کنند.

در واقع، چینی‌ها که از منتقدان حملات آمریکا و اسرائیل به ایران بوده‌اند، به‌عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران اهرم فشاری منحصربه‌فرد در اختیار دارند. دولت چین تاکنون با کمک اندوخته راهبردی نفتی خود توانسته از آسیب اقتصادی ناشی از جنگ عبور کند، اما این پشتوانه نامحدود نیست. اقتصاددانان می‌گویند جنگ ایران همچنان می‌تواند تأثیر بزرگی بر اقتصاد صادرات‌محور چین داشته باشد.

آیا ترامپ توافق‌های بزرگ تجاری اعلام خواهد کرد؟

کاخ سفید پیش از این سفر تأکید کرده بود که ترامپ بدون هدف دستیابی به نتایج مشخص به این سفر نمی‌رود؛ موضوعی که احتمال اعلام توافق‌های تجاری را مطرح کرده بود. ترامپ گفته است که طی این سفر «توافق‌های تجاری فوق‌العاده‌ای» حاصل شده، اما جزئیات بیشتری ارائه نکرد.

طرف آمریکایی امیدوار بود تعهد چین برای خرید دانه سویا و گوشت گاو آمریکایی را نهایی کند. ترامپ به فاکس نیوز گفت که شی تعهد داده چین ۲۰۰ فروند هواپیمای بوئینگ از آمریکا خریداری کند.

ایلان ماسک هنگام ورود به پکن در روز چهارشنبه/عکس از نیویورک تایمز

مطابق اعلام کاخ سفید، رهبران دو کشور روز پنج‌شنبه درباره افزایش خرید چین از محصولات کشاورزی آمریکا و فرصت‌های گسترش سرمایه‌گذاری دو طرف در بازارهای یکدیگر گفت‌وگو کردند. مقام‌های دولت ترامپ همچنین می‌خواهند برای رسیدگی به اختلافات تجاری میان دو کشور، به سمت ایجاد یک «هیئت تجارت» مشترک با چین حرکت کنند.

ترامپ که مدیران عامل مسترکارت و ویزا نیز در هیئت همراه او حضور داشتند، گفت با شی درباره گسترش دسترسی شرکت‌های آمریکایی کارت اعتباری به بازار چین نیز گفت‌وگو کرده است.

اولویت تایوان برای چین

نشریه نیویورک‌تایمز در رابطه با سفر ترامپ می‌نویسد: برای ترامپ، نخستین روز سفرش به پکن کاملاً حول رابطه شخصی میان او و شی جین‌پینگ، رهبر چین، می‌چرخید. او به میزبانش گفت: «شما رهبر بزرگی هستید؛» کسی که ترامپ بارها گفته به خاطر کنترل «قدرتمندانه‌اش» بر کشوری با ۱.۴ میلیارد جمعیت، او را ستایش کرده است. ترامپ افزود: «این را به همه می‌گویم.»

شی، همان‌طور که انتظارش می‌رفت، روز پنج‌شنبه زمان چندانی را صرف چاپلوسی نکرد. به محض پایان یافتن سلام ۲۱ گلوله‌ای و رژه دقیق واحدهای ارتش آزادی‌بخش خلق، رهبر منضبط چین بی‌درنگ وارد تعیین مرزهای روابط دو کشور شد. او گفت خط قرمز، تایوان است؛ و به‌روشنی نشان داد که تلاش ترامپ برای نزدیک‌سازی روابط می‌تواند حتی پیش از آغاز، اگر در تلاش بلندمدت چین برای به‌دست گرفتن کنترل جزیره خودگردان تایوان دخالت کند، شکست بخورد.

او طبق گزارش خبرگزاری رسمی شین‌هوا گفت: «آمریکا باید مسئله تایوان را با نهایت احتیاط مدیریت کند.» این هشدار تنها چند دقیقه پس از آغاز سخنان علنی او در تالار بزرگ خلق مطرح شد؛ مرکز قدرت جمهوری خلق چین که تنها یک دهه پس از انقلاب مائو ساخته شد. برای شی، همه‌چیز از همان ابتدا درباره تعیین مرزها بود.

این لحظه به نظر می‌رسید تعادلی نو میان این دو رقیب را به تصویر می‌کشد. شی با برنامه‌ای کاملاً حساب‌شده وارد شد و هیچ تردیدی باقی نگذاشت که با وجود تمام مشکلات چین، از تورم منفی و کاهش جمعیت گرفته تا ترکیدن حباب بازار املاک، زمان آن رسیده که چین به‌عنوان یک ابرقدرت هم‌تراز آمریکا عمل کند.

لحن آشتی‌جویانه ترامپ

ترامپ، دست‌کم در آغاز سفر دو روزه‌اش به چین، در هر موقعیتی لحنی آشتی‌جویانه داشت؛ دقیقاً برخلاف تصویری که در سخنرانی‌های داخلی خود از چین ارائه می‌دهد، جایی که در جریان کارزارهای انتخاباتی‌اش این کشور را «دزد شغل‌ها» و تهدیدی برای امنیت ملی معرفی کرده بود. شی، درحالی‌که با لبخند از ترامپ استقبال می‌کرد، درواقع موضعی تقابلی‌تر داشت؛ به‌ویژه درباره تایوان، جایی که هشداری صریح و بدون ابهام ارائه کرد.

این شکاف مستقیماً نشان‌دهنده سطح تازه اعتمادبه‌نفس و اقتداری بود که شی در سخنان عمومی خود پیدا کرده است؛ آن هم با وجود چالش‌های اقتصادی داخلی، در شرایطی که نظاره‌گر فرو رفتن ایالات متحده در جنگ با ایران است؛ تقابلی دیگر در خاورمیانه که خروج آسانی از آن متصور نیست.

ترامپ همراه با شی جین‌پینگ در پکن، روز پنج‌شنبه./عکس از نیویورک‌تایمز

رئیس‌جمهور چین این روز را با دقتی وسواس‌گونه طراحی کرده بود؛ حتی تا حد بازدید از معبد بهشت، مجموعه‌ای متعلق به دوران سلسله مینگ در نزدیکی شهر ممنوعه. هنگامی که ترامپ در این بنای شگفت‌انگیز قرن سیزدهمی نشسته بود، رهبر چین برایش درس تاریخ گفت؛ درسی که به‌گونه‌ای تنظیم شده بود تا با عصر مدرن همخوانی داشته باشد.

ترامپ نیز در ضیافت رسمی شام دولتی که پنج‌شنبه شب از تلویزیون پخش شد، درس خود را ارائه کرد و از پیوندهای تاریخی چین و آمریکا سخن گفت؛ پیوندهایی که به کشتی امپرس آو چاینا بازمی‌گشت؛ کشتی‌ای که در سال ۱۷۸۳ طی سفری ۱۴ ماهه تجارت را آغاز کرد و نخستین دیپلمات‌های آمریکایی را به شهری رساند که آن زمان «کانتون» نام داشت و امروز گوانگ‌ژو خوانده می‌شود.

ترامپ گفت: «ما حتی وقتی مشکلاتی وجود داشت، کنار آمدیم و آن‌ها را حل کردیم.» اما حتی در آن لحظه نیز او روابط را در قالبی شخصی توصیف کرد و روشن ساخت که شکاف‌های عظیم میان دو کشور باید توسط دو رهبر قدرتمند حل شود. او گفت: «هر وقت مشکلی داشتیم من به شما زنگ می‌زدم و شما هم به من زنگ می‌زدید، مردم نمی‌دانند، هر وقت مشکلی داشتیم. خیلی سریع آن را حل می‌کردیم و آینده فوق‌العاده‌ای در کنار هم خواهیم داشت.»

«تله توسیدید»

شی نیز به شعار همیشگی خود بازگشت: اینکه برای جلوگیری از تبدیل رقابت به درگیری، دو کشور باید از گرفتار شدن در «تله توسیدید» پرهیز کنند. (این مفهوم که گراهام الیسون، استاد دانشگاه هاروارد، آن را در کتابش با عنوان «محکوم به جنگ: آیا آمریکا و چین می‌توانند از تله توسیدید بگریزند؟» مشهور کرد، به وضعیتی اشاره دارد که در آن یک قدرت نوظهور، قدرت مسلط موجود را به چالش می‌کشد؛ وضعیتی که اغلب به جنگ منتهی می‌شود. توسیدید، مورخ یونان باستان، نوشته بود: «این رشد آتن و ترسی که این رشد در اسپارت ایجاد کرد بود که جنگ را اجتناب‌ناپذیر ساخت.»)

شی راه‌حلی آشنا پیشنهاد داد: کنار گذاشتن بحث رقابت میان قدرت اقتصادی شماره یک و شماره دو جهان، موضوعی ثابت در دولت بایدن، و تمرکز بر «ثبات»؛ ویژگی‌ای حکمرانی که کمتر با ترامپ تداعی می‌شود.

شی طبق رسانه‌های دولتی گفت: «منافع مشترک چین و آمریکا از اختلافات ما بیشتر است. ثبات در روابط چین و آمریکا به سود جهان است؛» اما برخلاف ترامپ، او سناریوی جایگزین را نیز ترسیم کرد. او گفت: «اگر این مسائل به‌درستی مدیریت نشوند، دو کشور با یکدیگر برخورد خواهند کرد یا حتی وارد درگیری می‌شوند و کل روابط آمریکا و چین را در وضعیتی بسیار خطرناک قرار می‌دهند.»

طبق گزارش رسمی، این اشاره‌ای آشکار به مسئله تایوان بود.

شی فیلسوف، ترامپ بازرگان

اگر بسیاری از این حرف‌ها آشنا به نظر می‌رسد، دلیلش این است که همین‌طور است. شی مجموعه‌ای از جملات و پندهای ثابت دارد که بخشی از رویکرد «فیلسوف-پادشاه» او در حکمرانی بر چین به‌شمار می‌روند. بااین‌حال، در این نشست یک عبارت تازه نیز ابداع کرد: او گفت با ترامپ درباره «چشم‌اندازی نو برای ساختن یک رابطه سازنده چین-آمریکا مبتنی بر ثبات راهبردی» توافق دارد.

 ترامپ در ضیافت رسمی دولتی در پکن، روز پنج‌شنبه/ عکس از نیویورک‌تایمز

راش دوشی، پژوهشگر مسائل چین در دانشگاه جورج‌تاون، اشاره کرد که این سخنان شبیه تلاشی است «برای تثبیت نوعی آتش‌بس مطلوب برای خودشان؛ و آن‌ها می‌خواهند این وضعیت فراتر از دوران ترامپ ادامه یابد، به‌گونه‌ای که این تنش‌زدایی پس از جنگ تجاری به خط مبنای روابط تبدیل شود.» او در شبکه ایکس نوشت که در آینده، اختلافات بر سر ظرفیت مازاد تولید چین یا بازسازی توان نظامی آمریکا در منطقه اقیانوس هند-آرام ممکن است «نقض این چارچوب» تلقی شود.

تفاوت این رویکرد با سبک ترامپ که در آن نشست‌های سران قبل از هر چیز برای دستیابی فوری به «توافق‌ها» برگزار می‌شود، توافق‌هایی که او بتواند درباره ایجاد شغل یا فروش بیشتر به آن‌ها افتخار کند، اغلب چشمگیر و تکان‌دهنده است. برای مثال، ترامپ گروهی از مدیران تجاری را همراه خود آورده بود که به گفته او حضورشان برای نشان دادن «احترام» به چین و همزمان تلاش برای دسترسی به بازار این کشور بود.

این صحنه یادآور روزهایی بود که بیل کلینتون و جورج دبلیو بوش نیز رهبران تجاری را برای کشف فرصت‌های بازار چین که اغلب برای نخستین بار تجربه می‌کردند، با خود می‌بردند؛ اما هیئت همراه ترامپ دهه‌ها تجربه و در بسیاری موارد تجربه‌های تلخ، داشت. برخی از آن‌ها بازماندگان نبردهای مربوط به سرقت مالکیت فکری و محدودیت‌های شدیدی بودند که برای حمایت از صنایع داخلی چین اعمال شده بود.

شی گروه مشابهی همراه خود نداشت. هیچ مدیری از شرکت خودروسازی عظیم بی‌وای‌دی که در تلاش برای یافتن راه ورود به بازار آمریکا است، یا از شرکت نوآور هوش مصنوعی دیپ‌سیک که در مرکز رقابت با شرکت‌های هوش مصنوعی آمریکایی قرار دارد، حضور نداشت. در زیر صدای برخورد لیوان‌ها و نطق‌های خوش‌بینانه، نشانه‌های دیگری از ناهماهنگی نیز شنیده می‌شد.

دونالد ترامپ همراه با شی جین‌پینگ در محوطه رهبری ژونگ‌نانهای، جمعه ۱۵ مه ۲۰۲۶، در پکن قدم می‌زند/عکس از آسوشیتدپرس

برخلاف گزارش رسمی چین، روایت آمریکایی که از سوی کاخ سفید منتشر شد، بر مقابله با مواد اولیه فنتانیل، مسئله‌ای قدیمی میان دو کشور و خرید محصولات کشاورزی آمریکایی تمرکز داشت؛ اما اشاره‌ای به تایوان، محدودیت‌های چین بر عناصر نادر خاکی یا توسعه سریع زرادخانه هسته‌ای این کشور نکرد.

کاخ سفید همچنین اعلام کرد آمریکا و چین درباره ضرورت بازگشایی تنگه هرمز و جلوگیری از اعمال عوارض از سوی ایران بر عبور کشتی‌ها هم‌نظر هستند. همه این‌ها درست بود، اما پیچیدگی عمیق‌تری را نادیده می‌گرفت: با وجود درخواست‌های مکرر آمریکا، بعید است چین نفوذ خود بر ایران را رایگان به کار گیرد. اینکه بهای این همکاری چه خواهد بود، هنوز روشن نیست.

آزمون واقعی اینکه این دو مرد چگونه اختلافات خود را به بحث می‌گذارند، شاید صبح جمعه رخ دهد؛ زمانی که قرار است ترامپ نشست‌های بسیار محدودتری با شی داشته باشد. این دقیقاً همان نوع جلسه‌ای است که او بیشتر از همه دوست دارد: رهبر در برابر رهبر؛ و به‌محض آنکه از حریم هوایی چین خارج شود، احتمالاً روایت مطلوب خود از این گفت‌وگوها را ارائه خواهد کرد. دولت چین اما احتمالاً محتاط‌تر و کم‌حرف‌تر خواهد بود.