به گزارش اکوایران، اجلاس مهم ناتو در شرایطی قرار است در ترکیه برگزار گردد که اسرائیل با یونان، بهعنوان عضو دیگری از ناتو، تقریباً همزمان با برگزاری این اجلاس، رزمایش هوایی برگزار خواهد کرد. از سوی دیگر به نظر میرسد مواضع ترامپ در قبال ترکیه پیرامون فروش جنگنده اف-35 به این کشور دچار تغییر شده باشد. این تغییر موضع احتمالی در شرایطی صورت میگیرد که اسرائیل بهشدت با فروش این جنگنده پیشرفته به ترکیه مخالف است.
آیا تغییر سیاست ترامپ در قبال ترکیه در لحظه آخر لغو میشود؟
به گزارش نیویورکتایمز، انتظار میرود دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالت متحده، در جریان سفر خود به نشست ناتو در آنکارا در این هفته، به رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، اعلام کند که آماده است دسترسی آنکارا به برنامه خرید جنگندههای رادارگریز اف-۳۵ را احیا کند؛ اقدامی که ممنوعیتی را لغو خواهد کرد که خود ترامپ هفت سال پیش به دلایل امنیت ملی وضع کرده بود.
اکوایران: از سال ۲۰۲۰، آنکارا و قاهره به جای کنار زدن یکدیگر، بیش از پیش در جهت حفظ منافع خود در کشوری که همچنان تقسیمشده باقی مانده، عمل کردهاند.
بااینحال، این تغییر سیاست ممکن است با مخالفت کنگره آمریکا روبهرو شود؛ مخالفتی که میتواند مانع اجرای آن شود.
چهار مقام ارشد دولت آمریکا از این تغییر قریبالوقوع سیاست خبر دادهاند؛ تغییری که پس از هفتهها رایزنی پشتپرده میان مقامات امنیت ملی برای پایان دادن به بنبست موجود شکل گرفته است. اگرچه این مقامات درباره جزئیات چگونگی عبور ترامپ از محدودیتهای قانونی و کنگره اختلافنظرهایی داشتند، اما همگی گفتند انتظار دارند ترامپ دستکم قصد خود را برای رساندن جنگندههای اف-۳۵ به ترکیه اعلام کند؛ هرچند زمان دقیق تحقق این هدف هنوز مشخص نیست.
هنوز روشن نیست ترامپ دقیقاً چه خواهد گفت و مقامات هشدار دادهاند که او چهبسا در آخرین لحظه نظر خود را تغییر دهد؛ زیرا حتی برای اعضای دولت خود نیز فردی پیشبینیناپذیر است. بااینحال، برخی مقامات دولت اشاره کردهاند که ممکن است برای آغاز روند، میان دو رهبر تبادل نامه صورت گیرد. سخنگوی کاخ سفید نیز در پاسخ به درخواست اظهار نظر، به اظهارات پیشین رئیسجمهور اشاره کرد.
ترکیه: عضو ناتویی که سلاحهای روسی را دوست میدارد
در سال ۲۰۱۹ و در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ، ترکیه به دلیل خرید سامانه پدافند هوایی پیشرفته اس-۴۰۰ از روسیه، از برنامه اف-۳۵ کنار گذاشته شد. نگرانی واشنگتن در آن زمان این بود که ترکیه بتواند سامانههای اس-۴۰۰ را برای ردیابی اف-۳۵های تحویلی به کار گیرد و روسیه از این طریق به اطلاعاتی درباره فناوری پنهانکاری و تواناییهای این جنگنده برای گریز از موشکها دست پیدا کند.
سامانه پدافندی اس-400 روسی در حال رژه رفتن در میدان سرخ مسکو/عکس از ویکی مدیا
بااینحال، اردوغان از جمله رهبران مقتدری است که ترامپ آشکارا به او علاقه دارد. جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، اخیراً اعلام کرد که ترامپ به مقامات دولت دستور داده راهی برای تأمین این جنگندهها برای ترکیه پیدا کنند. اما برای تحقق این هدف، آنها باید از مانع قانونی مصوب کنگره در سال ۲۰۲۰ عبور کنند؛ قانونی که فروش اف-۳۵ به ترکیه را تا زمانی که دولت آمریکا تأیید نکند این کشور دیگر سامانههای روسی اس-۴۰۰ را در اختیار ندارد، ممنوع کرده است.
به نظر میرسد برای حل این مشکل، سامانههای اس-۴۰۰ ترکیه که بسیاری از آنها هنوز در کانتینرهای حملونقل قرار دارند، ممکن است به یک طرف ثالث واگذار شوند. این موضوع را یکی از مقامات دولتی که از نزدیک در مذاکرات حضور داشته، مطرح کرده است.
یک مقام دیگر گفت که سازوکار دقیق این اقدام هنوز مشخص نشده است. چهار سال پیش، ایده انتقال این سامانهها به اوکراین مطرح شده بود تا در مقابله با حملات روسیه مورد استفاده قرار گیرند، اما آن طرح شکست خورد. اکنون نیز بعید به نظر میرسد که ترامپ یا اردوغان حاضر باشند این سامانههای قدرتمند روسی را به اوکراین واگذار کنند. گزینه دیگری که مطرح شده، از کار انداختن این سامانهها از طریق خارج کردن قطعات کلیدی آنهاست.
ترکیه سالهاست با شدت برای بازگشت به برنامه اف-۳۵ لابی میکند، اما تاکنون حاضر نشده بود سامانههای پدافندی خریداریشده از روسیه را کنار بگذارد؛ آن هم درحالیکه عضو ناتو است و میزبان یکی از پایگاههای نظامی آمریکا محسوب میشود که در آن سلاحهای هستهای تاکتیکی برای استفاده احتمالی در یک درگیری ناتو با روسیه نگهداری میشود.
در سال ۲۰۱۹، کاخ سفید دلایل اخراج ترکیه از برنامه اف-۳۵ را که حدود نیم میلیارد دلار برای آمریکا هزینه داشت، بهصراحت بیان کرده بود. در بیانیه آن زمان کاخ سفید آمده بود: «اف-۳۵ نمیتواند در کنار یک سکوی جمعآوری اطلاعات روسی که برای شناخت قابلیتهای پیشرفته آن به کار گرفته خواهد شد، فعالیت کند. ترکیه بیش از ۶۵ سال شریک قابل اعتماد و متحد ناتو بوده است، اما پذیرش سامانه اس-۴۰۰ تعهدات مشترک اعضای ناتو برای فاصله گرفتن از سامانههای روسی را تضعیف میکند.»
با وجود این، ترامپ هرگز از این تصمیم رضایت نداشت و بارها باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین ایالات متحده، را مسئول شرایطی دانسته بود که به این تصمیم انجامید. از زمان بازگشت به قدرت نیز، چه در محافل خصوصی و چه در سخنان عمومی، بارها درباره لغو این ممنوعیت صحبت کرده است.
از منتقدان قدیمی فروش اف-۳۵ به ترکیه، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، است. او روز دوشنبه در گفتوگو با شبکه فاکس اند فرندز گفت: «ترکیه کشور بزرگی است، اما فردی آن را اداره میکند که آشکارا خواستار نابودی اسرائیل است. او نیمی از قبرس، یکی از اعضای ناتو، را در اشغال دارد، یونان، عضو دیگر ناتو، را تهدید میکند و آشکارا از فتح اورشلیم سخن میگوید.»
نشست حساس ناتو در آنکارا
در همین حال، به گزارش نشریه المانیتور، ترکیه روز سهشنبه میزبان رهبران ناتو خواهد بود؛ نشستی که در شرایط افزایش وابستگی متقابل میان آنکارا و ائتلاف برگزار میشود. همزمان، گزارشها درباره آمادگی فرانسه برای بررسی فروش احتمالی سامانه دفاع هوایی SAMP/T به ترکیه، از کاهش تنشها در روابط دفاعی دو کشور حکایت دارد.
دونالد ترامپ در جریان نشست سران در مورد غزه در شرمالشیخ در ۱۳ اکتبر ۲۰۲۵، از رجب طیب اردوغان استقبال میکند/عکس از خبرگزاری فرانسه
این اجلاس در شرایطی برگزار میشود که جنگهای منطقهای و تردیدها درباره تعهدات امنیتی آمریکا، هم ترکیه و هم دیگر اعضای ناتو را به سمت روابطی عملگرایانهتر در حوزه دفاعی سوق داده است. موقعیت ژئوپلیتیکی ترکیه، قدرت نظامی این کشور و رشد سریع صنایع دفاعی آن، اهمیت بیشتری برای اروپا یافته است. از سوی دیگر، ضعفهای ترکیه در حوزه پدافند هوایی، نیاز آنکارا به همکاری نزدیکتر با متحدان را دوباره برجسته کرده است.
نتیجه این روند، کاهش تدریجی تنشها و شکلگیری نوعی همکاری مبتنی بر منافع مشترک حتی با کشورهای اروپایی است که تا پیش از این نسبت به گسترش همکاریهای دفاعی با آنکارا تردید داشتند.
تغییر موضع فرانسه درباره فروش SAMP/T
خبرگزاری رویترز روز یکشنبه به نقل از چهار منبع گزارش داد که پاریس، پس از سالها مخالفت سیاسی، اکنون آمادگی دارد فروش احتمالی سامانه دفاع هوایی SAMP/T به ترکیه را بررسی کند. یاشار گولر، وزیر دفاع ترکیه، ماه گذشته به رویترز گفت آنکارا هم سامانه آمریکایی پاتریوت و هم سامانه SAMP/T را ارزیابی میکند و همچنان خواهان انتقال فناوری و تولید مشترک است.
این عکس سامانه دفاع هوایی استراتژیک SAMP-T NG متعلق به کنسرسیوم فرانسوی-ایتالیایی یوروسام را در نمایشگاه بینالمللی هوایی پاریس در فرودگاه پاریس لو بورژه در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۵ نشان میدهد/عکس از خبرگزاری فرانسه
وبگاه المانیتور اعلام کرد برای دریافت نظر مقامهای ترکیه و فرانسه با آنها تماس گرفته، اما تا زمان انتشار گزارش پاسخی دریافت نکرده است. درحالیکه آنکارا همزمان در حال پیگیری پرونده خرید سامانه SAMP/T از شرکای اروپایی و بازگشت به برنامه خرید جنگندههای اف-35 از آمریکا است، نشست ناتو فرصتی مهم برای ترکیه فراهم میکند تا جایگاه راهبردی رو به رشد خود در ناتو را به همکاریهای عمیقتر در صنایع دفاعی در دو سوی اقیانوس اطلس تبدیل کند.
نشست دو روزه ناتو، رهبران ۳۲ کشور عضو این ائتلاف را به پایتخت ترکیه میآورد؛ یکی از بزرگترین رویدادهای دیپلماتیکی که آنکارا طی سالهای اخیر میزبان آن بوده است. دونالد ترامپ نیز همراه دیگر رهبران ناتو در این اجلاس حضور خواهد داشت.
ماه گذشته، ترکیه فرودگاهی کاملاً نوسازیشده را برای پذیرایی از هیأتهای خارجی افتتاح کرد. همزمان، دولت ترکیه گستردهترین تدابیر امنیتی سالهای اخیر را برای این اجلاس به اجرا گذاشته است. خبرگزاری دولتی آناتولی گزارش داده است که حدود ۷۰ هزار نیروی امنیتی در پایتخت مستقر خواهند شد.
استانداری آنکارا محدودیتهای گسترده امنیتی و ترافیکی اعمال کرده و مسیرهای منتهی به کاخ ریاستجمهوری، محل برگزاری اجلاس، هتلهای محل اقامت هیأتها و مسیر حرکت کاروانهای دیپلماتیک را مسدود کرده است. همچنین از ۲۸ ژوئن تا ۱۰ ژوئیه هرگونه تجمع، راهپیمایی، نشست خبری، برپایی چادر، نصب بنر و برگزاری مراسم عمومی در سطح شهر ممنوع شده و کنسرتها، جشنوارهها و دیگر برنامههای بزرگ لغو شدهاند. کارمندان دولت در آنکارا نیز از ۶ تا ۱۲ ژوئیه به مرخصی اداری فرستاده شدهاند تا فشار ترافیکی و امنیتی کاهش یابد. تنها کارکنان بخشهای امنیت، درمان، حملونقل، امداد و امور مرتبط با اجلاس به فعالیت ادامه خواهند داد.
دغدغههای ترامپ درباره ناتو
مارک روته، دبیرکل ناتو، نشست آنکارا را آزمونی برای اجرای تعهدات اعضا توصیف کرده است. او در ۱۸ ژوئن در بروکسل و در کنار پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، گفت: «اجلاس آنکارا کاملاً درباره اجرای تعهدات خواهد بود.»
دونالد ترامپ در دفتر بیضی شکل کاخ سفید در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶ با مارک روته، دبیرکل ناتو، دیدار میکند/عکس از خبرگزاری فرانسه
این تعهدات عمدتاً به وعده اعضای ناتو برای افزایش بودجه دفاعی خود به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی تا سال ۲۰۳۵ مربوط میشود؛ خواستهای که ترامپ از نخستین دوره ریاستجمهوری خود (۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱) همواره بر آن تأکید کرده است.
بازگشت ترامپ به کاخ سفید، تردیدهای قدیمی درباره میزان پایبندی واشنگتن به ناتو را دوباره زنده کرده است. این تردیدها پس از آغاز جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل با ایران در ماه فوریه و امتناع بسیاری از اعضای ناتو از مشارکت در این جنگ، بیش از پیش افزایش یافت.
ترامپ در دیدار ۲۴ ژوئن خود با مارک روته در دفتر بیضی گفت از کشورهای اروپایی که از عملیات نظامی علیه تهران حمایت نکردند، «ناامید» شده است. او گفت: «ما همیشه باوفادارانه از آنها دفاع میکنیم. نیروهایمان در اروپا مستقر هستند. فقط انتظار داریم کمی محبت ببینیم، چیز زیادی نمیخواهیم، اما آنها میگویند نه، نمیتوانیم.»
اظهارات انتقادی ترامپ درباره ناتو، موقعیت ترکیه را تقویت کرده است؛ زیرا اکنون متحدان اروپایی بیش از گذشته به ظرفیتهای نظامی و ژئوپلیتیکی آنکارا نیاز دارند.
فاتح جیلان، سفیر پیشین ترکیه در ناتو و تحلیلگر مرکز سیاستگذاری آنکارا، معتقد است روابط نزدیک ترامپ و اردوغان میتواند به ترکیه امکان دهد میان رهبران اروپایی و رئیسجمهور آمریکا نقش واسطه ایفا کند. او به المانیتور گفت: «ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد و در جناح جنوب شرقی ائتلاف قرار گرفته است. همچنین صنایع دفاعی پیشرفتهای دارد که میتواند سهم مهمی در امنیت اروپا داشته باشد.»
بر اساس دادههای مؤسسه بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم (SIPRI)، هزینههای نظامی ترکیه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۰ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال قبل ۷.۲ درصد افزایش داشته و این کشور را به هجدهمین هزینهکننده بزرگ نظامی جهان تبدیل کرده است. همچنین صادرات صنایع دفاعی ترکیه در دوره ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ نسبت به پنج سال قبل از آن ۱۲۲ درصد افزایش یافته است.
جنگ اوکراین نیز ارزش راهبردی ترکیه را برای ناتو بیش از گذشته آشکار کرده است. جیلان در این رابطه میگوید: «نقش ترکیه در همه زمینهها افزایش یافته است.»
ترکیه در حالی عضو ناتو باقی مانده که همچنان روابط خود را هم با کییف و هم با مسکو حفظ کرده است. این کشور پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ میزبان نخستین مذاکرات دو طرف بود و همچنین در شکلگیری توافق صادرات غلات از دریای سیاه که اکنون متوقف شده است، نقش کلیدی ایفا کرد.
بازگشت تدریجی ترکیه به مدار ناتو
افزایش نفوذ ترکیه در ناتو با وجود سالها اختلاف با متحدان غربی بر سر روابط با روسیه، عقبگرد دموکراتیک داخلی و تنش با یونان رخ داده است. بااینحال، جنگهای اوکراین و ایران نه تنها جایگاه ترکیه را در ناتو تقویت کرده، بلکه وابستگی خود این کشور به چتر امنیتی ناتو را نیز آشکار ساخته است.
یکی از سه فروند اولیه جنگندههای اف-۳۵ ساخت آمریکا با رنگهای نیروی هوایی لهستان، درحالیکه خودروهای آتشنشانی در ۲۲ مه ۲۰۲۶ در پایگاه هوایی تاکتیکی ۳۲ در واسک، مرکز لهستان، ادای احترام آبپاشها را انجام میدهند، در امتداد باند فرودگاه حرکت میکند/عکس از خبرگزاری فرانسه
در ماه مارس، سامانههای دفاع موشکی ناتو چهار موشک بالستیک شلیکشده از خاک ایران را که به سمت حریم هوایی ترکیه در حرکت بودند، منهدم کردند. ایران هرگونه شلیک موشک به سمت ترکیه را رد کرد، اما آنکارا تأکید داشت که این موشکها از خاک ایران پرتاب شده بودند.
به گفته جیلان: «به نظر میرسد ترکیه تا حدی مسیر خود را دوباره به سمت غرب تغییر داده و اهمیت بیشتری برای ناتو قائل شده است.»
در مارس، وزارت دفاع ترکیه تأیید کرد که این کشور در حال ایجاد یک مقر چندملیتی ناتو در استان آدانا است؛ مرکزی که قرار است بازدارندگی ناتو را در مدیترانه، دریای سیاه، قفقاز جنوبی و شمال آفریقا تقویت کند.
آنکارا همچنین اعلام کرده است که قصد دارد فرماندهی دریایی جدیدی در استانبول ایجاد کند تا در هرگونه ترتیبات امنیتی آینده دریای سیاه پس از جنگ اوکراین نقشآفرینی کند.
کاهش انتقادها از وضعیت دمکراسی در ترکیه
تقویت جایگاه راهبردی ترکیه در ناتو موجب شده انتقادهای متحدان غربی از روند عقبگرد دموکراتیک در این کشور تا حدی کاهش یابد.
حزب اصلی مخالف، حزب جمهوریخواه خلق (CHP)، با گستردهترین فشارهای قضایی تاریخ خود روبهروست. اکرم اماماوغلو، شهردار استانبول و مهمترین رقیب سیاسی اردوغان، همچنان در زندان به سر میبرد و بیش از صد مقام دیگر این حزب نیز با اتهامهای فساد بازداشت شدهاند؛ اتهاماتی که منتقدان دولت و نهادهای بینالمللی آنها را تلاشی سیاسی برای تضعیف مخالفان میدانند.
در ماه مه، یک دادگاه ترکیه اوزگور اوزل را از ریاست حزب برکنار کرد و کمال قلیچداراوغلو را که طی حدود ۱۳ سال رهبری خود تقریباً همه انتخابات را به اردوغان باخته بود، دوباره به ریاست حزب بازگرداند.
درحالیکه دولت ترکیه بر استقلال دستگاه قضایی تأکید دارد، اتحادیه اروپا سالهاست نسبت به کاهش استقلال قوه قضائیه، بهویژه پس از استقرار نظام ریاستی اجرایی در سال ۲۰۱۸، انتقاد میکند.
در آستانه اجلاس نیز محدودیتهای امنیتی تشدید شده است. مقامهای ترکیه روز یکشنبه بیش از ۱۰۰ نفر را در جریان اعتراضات ضد ناتو بازداشت کردند و در روزهای منتهی به اجلاس نیز بیش از ۲۰۰ نفر دیگر بازداشت شده بودند. سازمان دیدهبان حقوق بشر اعلام کرده است که دستکم ۲۰۹ نفر، از جمله فعالان مدنی، پیش از برگزاری اجلاس در آنکارا بازداشت شدهاند؛ اقدامی که این سازمان آن را تلاشی برای جلوگیری از هرگونه اعتراض و مخالفت عمومی توصیف کرده است.
رزمایش مشترک هوایی اسرائیل و یونان پیش از نشست ناتو
نشریه المانیتور در گزارشی دیگر به نقل از رسانههای یونانی میگوید که نیروی هوایی اسرائیل و یونان در آستانه نشست سران ناتو در آنکارا، رزمایش مشترکی را بر فراز جزیره کرت برگزار کردهاند. تصاویر منتشرشده توسط ارتش یونان نیز جنگندههای دو کشور را در حال پرواز مشترک بر فراز دریای اژه نشان میدهد.
بنیامین نتانیاهو در جریان کنفرانس خبری مشترک با کریاکوس میتسوتاکیس، نخستوزیر یونان، بههمراه نیکوس کریستودولیدس، رئیسجمهور قبرس (در تصویر نیست)، پس از نشست سهجانبه ۲۲ دسامبر ۲۰۲۵ با هم دست میدهند/عکس از خبرگزاری فرانسه
بر اساس گزارش وبگاه OnAlert و شبکه کانال ۱۲ اسرائیل، این رزمایش شامل سوختگیری هوایی جنگندههای اف-۱۶ یونان توسط هواپیماهای سوخترسان اسرائیلی بوده است؛ قابلیتی که نیروی هوایی یونان در حال حاضر از آن برخوردار نیست، زیرا ناوگان اختصاصی سوخترسان هوایی ندارد.
اسرائیل و یونان پس از وقفهای که به دلیل جنگ با ایران ایجاد شده بود، اکنون رزمایشهای مشترک نظامی خود را از سر گرفتهاند. در دسامبر ۲۰۲۵، نمایندگان ارتشهای اسرائیل، یونان و قبرس بر سر برنامهای برای همکاری نظامی سهجانبه در سال ۲۰۲۶ به توافق رسیدند. این برنامه شامل موارد زیر است:
- برگزاری رزمایشها و آموزشهای مشترک؛
- تشکیل کارگروههای تخصصی در حوزههای مختلف نظامی؛
- گفتوگوهای راهبردی درباره موضوعات امنیتی مورد علاقه مشترک.
همچنین در این مذاکرات، ایجاد یک نیروی واکنش سریع در سطح یک تیپ با حدود ۲۵۰۰ نیرو و بهرهگیری از جنگندههای اف-۳۵ نیز مورد بررسی قرار گرفت. شبکه کانال ۱۲ در آن زمان گزارش داده بود که نیروی هوایی اسرائیل در حال تمرین استفاده از پایگاههای هوایی قبرس برای فرود اضطراری و سوختگیری مجدد است.
گزارشهای رسانههای یونانی و اسرائیلی درباره این رزمایش تنها چند ساعت پیش از آغاز نشست سالانه ناتو در آنکارا منتشر شد. در ماههای اخیر، هم تنش میان اسرائیل و ترکیه و هم اختلافات میان یونان و ترکیه افزایش یافته است. در این چارچوب، این رزمایش پیامی آشکار به آنکارا تلقی میشود؛ پیامی مبنی بر اینکه نیروهای هوایی اسرائیل و یونان توانایی انجام عملیات مشترک و هماهنگ را دارند.
نتانیاهو: به ترکیه اف-۳۵ و موتور جنگنده نفروشید
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روز یکشنبه در گفتوگو با شبکه فاکس نیوز از واشنگتن خواست تسلیحات پیشرفته در اختیار ترکیه قرار ندهد. او دولت ترکیه را «رژیمی آلوده به تفکر اخوانالمسلمین» توصیف کرد و گفت: «فکر نمیکنم باید اف-۳۵ یا موتور جنگنده در اختیار آنها قرار گیرد.»
نتانیاهو استدلال کرد که چنین اقدامی: «توازن قدرت در خاورمیانه را بر هم میزند؛ توازنی که در نهایت با برتری هوایی اسرائیل و حضور نظامی آمریکا در منطقه تضمین شده است.»
وبگاه المانیتور اعلام کرده است که برای دریافت نظر رسمی با مقامهای نظامی اسرائیل و یونان تماس گرفته، اما تا زمان انتشار گزارش هیچیک از دو طرف پاسخی ارائه نکردهاند.
