به گزارش اکوایران، ترکیه یادداشت تفاهم آمریکا و ایران را فرصتی برای کاهش خطرات سرایت بحرانهای منطقهای، احیای تجارت با تهران و کسب فضای تنفسی دیپلماتیک میداند.
امیدهای آنکارا از تفاهم ایران و آمریکا
المانیتور در گزارشی درباره موضع ترکیه پیرامون تفاهم ایران و آمریکا مینویسد: آنکارا با احتیاط از یادداشت تفاهم میان آمریکا و ایران استقبال میکند؛ زیرا امیدوار است این توافق تنشهای منطقهای را کاهش دهد، فضای لازم برای ازسرگیری تجارت با تهران را فراهم سازد و خطر گسترش جنگ در مرزهای خود را کم کند. بااینحال، آنکارا همچنان نگران است که پرسشهای حلنشده در این توافق بتوانند بار دیگر زمینهساز درگیری شود.
اکوایران: اسرائیل به ترکیه همچون رقیبی مانند ایران نگاه میکند که باید آماده اقدام نظامی علیه این دولت باشد.
ایالات متحده و ایران روز چهارشنبه یک یادداشت تفاهم ۱۴ بندی را امضا کردند که هدف آن تمدید آتشبس و بازگشایی تنگه هرمز است. این توافق یک بازه ۶۰ روزه برای مذاکرات بر سر توافق نهایی درباره برنامه هستهای ایران، رفع تحریمها، داراییهای مسدودشده و کاهش تنشهای منطقهای، از جمله در لبنان، تعیین میکند.
برای ترکیه، این توافق یک فرصت راهبردی بالقوه ایجاد میکند: کاهش خطرات مربوط به انرژی و حملونقل دریایی، امکان احیای تجارت با ایران و کاهش فشار ناشی از ضرورت ایجاد توازن میان ایالات متحده، ایران و اسرائیل.
موازنهگری آنکارا
ترکیه و ایران دهههاست که رقابتی را مدیریت کردهاند که هیچیک از دو طرف اجازه ندادهاند به یک گسست پایدار تبدیل شود. این دو همسایه نشان دادهاند که حتی درحالیکه از نیروهای سیاسی رقیب در نقاط مختلف منطقه حمایت میکنند، توانایی حفظ کانالهای تجاری و دیپلماتیک را دارند.
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در نشست وزرای امور خارجه ترکیه، مصر، پاکستان و عربستان سعودی در اسلامآباد، پاکستان، در تاریخ ۲۹ مارس ۲۰۲۶ شرکت میکند/عکس از وزارت امور خارجه ترکیه
این سازوکار در عراق و سوریه مورد آزمون قرار گرفت؛ جایی که آنکارا و تهران دههها برای نفوذ با یکدیگر رقابت کردهاند. سقوط بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، نارضایتی ایران از ترکیه را عمیقتر کرد.
رقابت دو کشور به قفقاز جنوبی نیز کشیده شده است؛ جاییکه ترکیه از نزدیکترین متحد منطقهای خود، جمهوری آذربایجان، در برابر ارمنستانِ نزدیک به ایران در منازعات سرزمینی میان باکو و ایروان حمایت کرده است.
با وجود این رقابت، آنکارا در قبال جنگ موضعی محتاطانه اتخاذ کرده است. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را مورد انتقاد قرار داد و بارها خواستار دیپلماسی شد. ترکیه حتی پس از آنکه بهطور مستقیم نیز تحت فشار قرار گرفت، خویشتنداری خود را حفظ کرد. در ماههای مارس و آوریل، موشکهای بالستیک در چندین نوبت وارد حریم هوایی ترکیه شدند و سامانههای دفاع هوایی ناتو در رهگیری آنها کمک کردند.
آنکارا این حوادث را با تهران مطرح کرد و نسبت به هر اقدامی که بتواند امنیت خاک ترکیه را تهدید کند یا این کشور را به درگیری بکشاند هشدار داد، اما از تبدیل این نقضهای موشکی به یک رویارویی گستردهتر خودداری کرد. اما پس از اعلام توافق واشنگتن و تهران، ترکیه بهسرعت حمایت خود را از آن ابراز کرد و شورای امنیت ملی این کشور روز پنجشنبه با انتشار بیانیهای از توافق استقبال کرد.
ترکیه چه منافعی به دست میآورد؟
به نظر میرسد جنگ بدون تحقق بدترین نگرانیهای آنکارا پایان یافته است. ترکیه نگران بود که یک جنگ طولانیمدت موجب ورود موجی از پناهجویان ایرانی شود؛ آن هم در شرایطی که این کشور هماکنون میزبان بیش از دو میلیون پناهجو است و احساسات ضدپناهجویی نیز رو به افزایش است.
فراتر از محاسبات فوری نظامی، اقدامات اسرائیل و ترکیه تأثیر قابلتوجهی بر معماری ژئوپلیتیک شام (لبنان، سوریه، اردن و فلسطین) پس از جنگ ایران خواهد داشت/عکس از گتی ایمیجز
سرهان آفاقان، رئیس مرکز مطالعات ایران در آنکارا، معتقد است که ترکیه از این توافق چندین منفعت به دست خواهد آورد. او به المانیتور گفت: «اگر تحریمهای ایران برداشته شوند، این امر میتواند به آنکارا و تهران امکان دهد تجارت دوجانبه را به رقم مورد انتظار و دیرینه ۳۰ میلیارد دلار برسانند.»
ترکیه و ایران بارها هدف افزایش تجارت دوجانبه به ۳۰ میلیارد دلار را مطرح کردهاند؛ آخرین بار در جریان سفر عمر بولات، وزیر تجارت ترکیه، به تهران در ماه دسامبر. بر اساس دادههای رسمی، حجم تجارت دوجانبه دو کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۵ میلیارد دلار بوده است که از این میزان، صادرات ترکیه به ایران ۳٫۲۳ میلیارد دلار و واردات آن از ایران ۲٫۴۵ میلیارد دلار را تشکیل داده است.
برای آنکارا، حتی کاهش نسبی فشارها بر تهران نیز میتواند مسیرهای انرژی، حملونقل و تجارت مرزی را احیا کند؛ حوزههایی که ترکیه مدتهاست به دنبال گسترش آنهاست.
الکس وطنخواه، کارشناس مسائل ایران و پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، به المانیتور گفت: «آنکارا دقیقاً همان چیزی را ارائه میدهد که تهران به آن نیاز دارد: تجارت، انرژی و تنشزدایی. اگر آتشبس پایدار بماند، روابط عمیقتر خواهد شد؛ اما اگر نیروهای مخالف و رادیکال دوباره قدرت بگیرند، ایران بار دیگر به رویکردی تقابلی روی خواهد آورد.» او در این سخنان به احتمال مقاومت جناحهای سختگیر در ایران اشاره داشت.
ایران از نقش ترکیه قدردانی میکند
جنگ همچنین باعث ایجاد یک نقطه همگرایی غیرمنتظره میان آنکارا و تهران در موضوعی شد که مدتها محل اختلاف بوده است: مسئله شبهنظامیان کرد. ترکیه سالهاست ایران را متهم میکند که در مبارزه با حزب کارگران کردستان (پکک) همکاری کامل ندارد و حتی گاه در منطقه سنجار عراق با گروههای وابسته به پکک هماهنگ میشود؛ زمانی که فعالیت آنها در راستای منافع ایران قرار داشته باشد.
این تصویر یک پرچم ملی ترکیه را در گذرگاه مرزی رازی-کاپیکوی با ایران، در کنار یک پرچم سیاه در سمت ایران در شرق ترکیه، در تاریخ ۲ مارس ۲۰۲۶ نشان میدهد/عکس از علی احسان اوزتورک از خبرگزاری فرانسه
پکک از سال ۱۹۸۴ علیه دولت ترکیه مبارزه مسلحانه کرده و از سوی ترکیه، ایالات متحده و اتحادیه اروپا بهعنوان سازمانی تروریستی شناخته میشود؛ اما طرحی که اکنون کنار گذاشته شده و بر اساس آن قرار بود گروههای کرد ایرانی توسط آمریکا علیه تهران مسلح شوند، به همان اندازه که ایران را نگران کرد، موجب نگرانی آنکارا نیز شد؛ بهویژه به دلیل احتمال مشارکت حزب حیات آزاد کردستان (پژاک) که در سال ۲۰۰۴ توسط اعضای پکک تأسیس شد.
یک تحلیلگر سیاسی ایرانی مستقر در تهران که به شرط ناشناس ماندن با المانیتور گفتوگو کرده است، اظهار داشت که رهبران ایران از برخی اقدامات ترکیه در دوران جنگ قدردانی کردهاند؛ بهویژه از نقش آنکارا در جلوگیری از یک نفوذ احتمالی گروههای مسلح کرد ایرانی از اقلیم کردستان عراق به غرب ایران. او گفت: «اگرچه ایران حملات پیشدستانهای علیه آن گروههای کرد انجام داد و کردهای عراق نیز تمایل چندانی نداشتند که برای حمله به ایران مورد استفاده قرار گیرند، اما در تهران نوعی قدردانی نسبت به اردوغان وجود دارد؛ زیرا او ترامپ را از اجرای این ایده منصرف کرد.»
دولت ترامپ به ترکیه، متحد ناتو، بهعنوان یک قدرت کلیدی منطقهای تکیه دارد؛ کشوری که هم با ایران و گروههای مورد حمایت ایران در عراق ارتباط دارد و هم در سوریه نفوذ قابل توجهی اعمال میکند، درحالیکه واشنگتن تلاش میکند مسیرهای دیپلماتیک را در منطقهای بهشدت بیثبات حفظ کند.
برای آنکارا، مخالفت با چنین طرحی نه لطفی به تهران، بلکه مسئلهای مرتبط با امنیت ملی خود ترکیه بود. مقامهای ترک مدتهاست نگراناند که هرگونه بسیج گروههای مسلح کرد در ایران یا عراق با حمایت غرب، شبکههای وابسته به پکک را در سراسر منطقه، از جمله در نزدیکی مرزهای ترکیه، تقویت کند. از این رو، احتمال شکلگیری یک جبهه مسلحانه جدید کردی در نتیجه جنگ، به نقطهای نادر از همپوشانی برداشتهای امنیتی ترکیه و ایران تبدیل شد.
