بیمه شدن یک زن لزوما به معنای برخورداری از حقوق بیمهای مستقل نیست. تفاوت اصلی میان سابقه بیمهپردازی خود فرد و دریافت مستمری بر اساس سابقه بیمهشده دیگری، تصویری متفاوت از امنیت اقتصادی زنان در ایران ایجاد میکند. دادههای سه صندوق بیمهای نشان میدهد شکاف میان پوشش بیمهای و استحقاق مستقل زنان همچنان وجود دارد و ریشه آن تا حد زیادی به وضعیت اشتغال و استمرار حضور زنان در بازار کار بازمیگردد.
تعداد زنان بیمهپرداز بیشتر شد
بین سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ تعداد زنان بیمهپرداز در سه صندوق مورد بررسی از حدود ۳.۷ میلیون نفر به ۵.۶ میلیون نفر افزایش یافته است. یعنی تعداد زنان بیمهپرداز حدود ۵۲ درصد بیشتر شده است. سهم زنان از بیمهپردازان فعال نیز از ۲۱.۵ درصد به ۲۷.۱ درصد رسیده است.
بیمه بیشتر، اشتغال بیشتر نبود
افزایش تعداد زنان بیمهپرداز در شرایطی رخ داده که برخی شاخصهای بازار کار زنان روند متفاوتی داشتهاند. نسبت زنان بیمهپرداز به جمعیت در سن کار از ۱۲ درصد در سال ۱۳۹۸ به ۱۷.۲ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده، اما نسبت اشتغال زنان از ۱۴.۱ درصد به ۱۲.۱ درصد کاهش یافته است. نرخ مشارکت اقتصادی زنان نیز از ۱۷.۶ درصد در سال ۱۳۹۷ به حدود ۱۴.۲ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است.
این تفاوت نشان میدهد افزایش پوشش بیمهای زنان را نمیتوان به تنهایی نشانه بهبود اشتغال رسمی آنها دانست. بخشی از این رشد میتواند ناشی از گسترش پوششهای حمایتی و بیمهای برای گروههایی خارج از روابط استخدامی معمول باشد.
زنان سهم کمتری از حقوق بیمهای مستقل دارند.
در سال ۱۴۰۳ زنان ۲۳ درصد بازنشستگان اصلی سه صندوق را تشکیل دادهاند. این سهم نسبت به ۱۹.۷ درصد در سال ۱۳۹۸ افزایش یافته، اما همچنان کمتر از سهم زنان در میان بیمهپردازان فعال است. در مستمری ازکارافتادگی این فاصله بیشتر است. زنان تنها ۱۰.۵ درصد مستمریبگیران ازکارافتادگی را تشکیل میدهند. این در حالی است که در مستمری بازماندگی، وضعیت کاملا متفاوت است و بیش از ۹۰ درصد مستمریبگیران زن هستند.
تفاوت میان این سه گروه به منشأ حق بیمه مربوط میشود. بازنشستگی و ازکارافتادگی عمدتاً بر اساس سابقه بیمهپردازی خود فرد شکل میگیرد، اما مستمری بازماندگی بر اساس سابقه بیمه فرد بیمهشده دیگری پرداخت میشود. بنابراین سهم بالای زنان در مستمری بازماندگی نشان میدهد بخش قابل توجهی از امنیت درآمدی آنها از سابقه بیمهای همسر یا سرپرست خانوار تأمین میشود.
شکاف بیمهای از بازار کار شروع میشود
مشارکت اقتصادی پایینتر زنان، اشتغال غیررسمی و وقفههای شغلی میتواند استمرار بیمهپردازی آنها را کاهش دهد. مسئولیتهای مراقبتی مانند نگهداری از کودک یا سالمند نیز ممکن است باعث خروج زنان از بازار کار و قطع سابقه بیمهای شود.
در نتیجه، شکاف میان زنان و مردان در نظام بیمههای اجتماعی تنها مسئله صندوقهای بازنشستگی نیست. بخشی از این شکاف از بازار کار آغاز میشود و سالها بعد در میزان حقوق بازنشستگی و استقلال درآمدی زنان در دوران سالمندی دیده میشود.
افزایش پوشش بیمهای زنان یک تغییر مثبت است، اما معیار اصلی امنیت اقتصادی آنها فقط تعداد زنان بیمهشده نیست. استمرار بیمهپردازی و امکان ایجاد حقوق بازنشستگی و سایر استحقاقهای بیمهای بر اساس سابقه خود فرد نیز اهمیت دارد. بنابراین توسعه اشتغال رسمی زنان، کاهش وقفههای بیمهای و افزایش دسترسی زنان شاغل به بیمه میتواند نقش مهمی در کاهش شکاف بیمهای داشته باشد.
