هوش مصنوعی جهان را در نوردیده و بهرهوری را بهطور قابلتوجهی گسترش داده است. پیشبینی شده که تولید در اقتصاد جهان به علت فناوریهای هوش مصنوعی افزایش شدیدی پیدا کند. زیرساختهای هوش مصنوعی و بهطور کلی فناوریهای جدید با سرمایهگذاری انبوه حاصل شده است. این موضوع از دیرباز وجود داشته که کشورها بدون سرمایهگذاریهای بنیادی و ریشهای نمیتوانند شاهد رشد اقتصادی پایدار و باثبات باشند. از همینروست که سرمایهگذاری را موتور رشد اقتصادی مینامند.
یکی دیگر از مزایای سرمایهگذاری را میتوان با ذکر مثالی توضیح داد. اگر شما در سال جاری یک گوشی تلفن همراه خریداری کرده باشید، استفاده از آن دارای یک عمر مشخص است و بعد از آن دیگر قابل کاربری نبوده و باید به دنبال خرید یک گوشی جدید باشید. سرمایهگذاری در اقتصاد نیز نقشی این چنینی دارد. عمر زیرساختها و منابع فیزیکی موجود در یک اقتصاد محدود است و با گذشت زمان بازدهی این منابع کاهش مییابد؛ همان چیزی که از آن به استهلاک یاد میشود. بنابراین اگر سرمایهگذاری در اقتصاد صورت نگیرد، وسایل و زیرساختها به تدریج فرسوده و مستهلک میشوند و این امر در نهایت زندگی و رفاه مردم را درگیر خواهد کرد و از کیفیت زندگی آنها خواهد کاست.
اکوایران: زیرساختهای اقتصادی تنها مجموعهای از نیروگاهها، جادهها و کارخانهها نیستند؛ در ادبیات اقتصادی، بخشی از موجودی سرمایه کشور را تشکیل میدهند. بررسی روند این متغیر نشان میدهد که موجودی سرمایه ایران پس از بازگشت تحریمها در سال ۱۳۹۷ با افت مواجه شد، اما در سالهای بعد مسیر بازیابی را طی کرد و در سال ۱۴۰۳ به بالاترین سطح در یک دهه اخیر رسید. اکنون اما عملکرد اقتصاد در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ و آثار دو جنگ سنگین، پرسش تازهای درباره آینده انباشت سرمایه در ایران ایجاد کرده است.
از همینرو بررسی آمار و ارقام مربوط به تشکیل سرمایه ناخالص و همچنین استهلاک ضروریست تا مشخص شود وضعیت و چشمانداز اقتصاد به کدام سو درحال حرکت است. در گزارش قبلی به بحث موجودی سرمایه پرداختیم. موجودی سرمایه یک متغیر انبارهای به حساب میآید و در یک سال برابر با مجموع تشکیل سرمایه سال قبل، تشکیل سرمایه همان سال منهای استهلاک است. در این گزارش اما روند تشکیل سرمایه ثابت ناخالص و مصرف سرمایه ثابت را که استهلاک نیز جزئی از آن است به عنوان دو جز از موجودی انبار سرمایه مورد بررسی قرار دادهایم.
کاهش تشکیل سرمایه در سال جنگی 1404
دادههای برآورد شده بانک مرکزی از تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در حدفاصل سالهای 1395 تا 1404 در دسترس قرار گرفته که برمبنای سال پایه 1400 حقیقی شدهاند. براین اساس تشکیل سرمایه ثابت ناخالص که یک متغیر جریانی بوده و عموما در مقیاسهای فصلی و سالانه محاسبه میشود در سال 1395 برابر با 2 هزار و 336 هزار بوده است. با اینحال به علت اینکه وضعیت اقتصاد ایران بعد از خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریمها متزلزل شد، حجم سرمایهگذاریهای سالانه با لحاظ استهلاک روندی کاهشی یافته و در سال 1398 به یک هزار و 858 هزار میلیارد تومان رسید. در همین دوره بود که رشد سرمایهگذاری نیز به شدت کاهش یافت و معادل منفی 15.8 درصد در سال 1397 برآورد شد.
با اینحال بعدتر چون یک ظرفیت خالی در اقتصاد ایجاد شده بود، در نتیجه یک اصل اقتصادی به نام اثر جبرانی بخشی از کاهش سرمایهگذاریها در اقتصاد جبران شد و روند رشد سرمایهگذاری از نزولی به صعودی تغییر کرد. بهطوری که سالانه تشکیل سرمایه ناخالص در سال 1399 به رقم 4.59 درصد رسید و حجم تشکیل سرمایه نیز برابر با یک هزار و 943 هزار میلیارد تومان برآورد شد. روند صعودی رشد سرمایهگذاری نیز تا سال 1401 ادامه یافت و در این سال به عدد 9.23 درصد رسید. البته بررسیها نشان میدهد که رشد تشکیل سرمایه سالانه از سال 1401 تا 1404 روندی نزولی پیدا کرده و از بیشتر از 9 درصد در 1401 به حدود منفی 12 درصد در سال 1404 کاهش یافت. در این بین نباید از خاطر برد که تنشهای خارجی در سالهای 1403 و 1404 از جمله وقوع دو جنگ 12روزه و 40روزه در روند نزولی رشد سرمایهگذاری نقشی اساسی ایفا کردهاند.
از سال 1400 به اینسو نیز سطح سرمایهگذاریهای صورت گرفته بین 2 هزار تا 2 هزار و 450 هزار میلیارد تومان بوده است. بالاترین مقدار تشکیل سرمایه ثابت ناخالص نیز در فاصله سالهای 1395 تا 1404 با رقم 2 هزار و 450 هزار میلیارد تومان به سال 1403 تعلق یافته است. عددی که البته بسیار جای سوال و تردید دارد؛ چرا که از سرمایهگذاریهای سالهای 1395 و 1396 که همزمان با توافق برجام و لغو تحریمها بوده بالاتر است.
با اینحال در سال 1404 رقم سرمایهگذاریها کاهش یافته و به 2 هزار و 157 هزار میلیارد تومان رسیده است. در واقع تاثیر دو جنگ در یک سال بر تشکیل سرمایه اقتصاد ایران به صورت قابلتوجهی منفی بوده است.
روند نزولی رشد مصرف سرمایه ثابت
همانطور که گفته شد موجودی یا انباره سرمایه از موجودی سرمایه دوره قبل، تشکیل سرمایه در دوره جاری منهای استهلاک برآورد میشود. استهلاکی که از آن در دادههای بانک مرکزی با عنوان مصرف سرمایه ثابت یاد شده است. تحلیل اعداد و ارقام مربوط به استهلاک از دو جنبه امکانپذیر است؛ یک اینکه افزایش سطح استهلاک و نرخ رشد آن نمایانگر فرسودگی زیرساختهای اقتصادی و نبود سرمایهگذاری کافی است. جنبه دیگر ماجرای پایین بودن سطح و رشد استهلاک، در رکود اقتصادی و رخوت تولید نهفته است. در واقع استفاده از تجهیزات و زیرساختها آنقدر پایین آمده که استهلاکی شکل نگرفته است. به عبارتی این موضوع میتواند نشانی از کاهش انگیزه برای تولید باشد.
اعداد و ارقام نشان از آن دارد که روند مقدار استهلاک از سال 1395 تا 1403 بهطورکلی صعودی بوده و از یک هزار و 924 هزار میلیارد تومان در ابتدای بازه به 2 هزار و 90 هزار میلیارد تومان در سال 1403 رسیده است. رشد مصرف سرمایه ثابت یا همان استهلاک نیز از سال 1396 تا 1403 روندی نزولی داشته و از 2.54 درصد به 0.68 درصد در سال 1403 کاهش یافته است. نرخ رشد مصرف سرمایه ثابت نیز در سال 1399 پایینترین میزان را با رقم 0.27 درصد به ثبت رسانده است.
به گواه گزارشی که بانک مرکزی در رابطه با انباشت سرمایه در اقتصاد ایران منتشر کرده، نرخ رشد پایین مصرف سرمایه ثابت حاکی از رکود یا ایستایی نسبی در سرمایهگذاری مولد و نوسازی زیرساختهای فیزیکی اقتصاد است. در واقع تجهیزات و زیرساختهای اقتصادی یا بدون استفاده باقیمانده یا اینکه استهلاکها با سرمایهگذاریهای جدید بازیابی نشده است.
به این ترتیب استنتاج بانک مرکزی از اعداد و ارقام رشد مصرف سرمایه ثابت یا استهلاک شکلگیری رکود اقتصادی بوده و این امر در سالهای برجام و رفع تحریم مشاهده نشده است. در مقابل بعد از خارج شدن آمریکا از توافق هستهای در سال 1397 نرخ رشد سرمایه ثابت نزولی شده و این امر میتواند تا حدود زیادی وابسته به شرایط تحریمی و محدودیتهای حاکم بر اقتصاد کشور باشد.
