به گزارش اکوایران، درحالیکه ایران و ایالات متحد روز پنجشنبه در خلیج فارس به تبادل آتش پرداختند، تلاشها برای پایان دادن به جنگ میان دو طرف متوقفشده به نظر میرسیدند. همزمان با این اوضاع و احوال، یک ارزیابی اطلاعاتی از سوی آمریکا به این نتیجه رسیده است که تهران میتواند ماهها در برابر محاصره دریایی مقاومت کند.
در همین حال، در رابطه با تحولات منطقه و تنگه هرمز نشریه بلومبرگ در گزارشی میگوید که دونالد ترامپ در تلاش برای پایان دادن به جنگ ایران رویکرد خود را تغییر داده است: بازگشایی تنگه هرمز به هر قیمتی و موکول کردن مذاکرات دشوار درباره برنامههای هستهای و موشکهای بالستیک تهران به آینده. این راهبرد باعث شده است که آتشبس میان ایالات متحد و ایران تحت فشار قرار گیرد؛ چراکه دو طرف در روزهای اخیر پس از آنکه ترامپ به ناوهای جنگی آمریکا دستور داد از کشتیهای تجاری عبوری از تنگه محافظت کنند و سپس روز سهشنبه بهطور ناگهانی «پروژه آزادی» را کنار گذاشت، به تبادل آتش پرداختند. ایران همچنین تأسیسات نفتی در امارات متحده عربی را که در نزدیکی این کشور قرار دارد، هدف قرار داد.
بررسی توافق در میانه تبادل آتش
به نوشته خبرگزاری الجزیره، با وجود اینکه دو طرف روز پنجشنبه در تنگه هرمز به تبادل آتش پرداختند، جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده که در حال بررسی پیشنهاد ایالات متحده برای پایان دادن به جنگ است. طبق ادعای رسانههای آمریکایی، واشنگتن هفته گذشته یک سند ۱۴ مادهای برای ایران ارسال کرد. طبق آن پیشنهاد، ایران ملزم به عدم توسعه سلاح هستهای و توقف کامل غنیسازی اورانیوم حداقل به مدت ۱۲ سال خواهد بود. همچنین ملزم به تحویل حدود ۴۴۰ کیلوگرم ذخیره اورانیوم است که آن را تا ۶۰ درصد غنی کرده است. در عوض، ایالات متحده به تدریج تحریمها را لغو و میلیاردها دلار از داراییهای مسدود شده ایران را آزاد میکند و محاصره دریایی بنادر ایران را لغو میکند. هر دو طرف، که در حال حاضر درگیر یک بنبست دریایی در تنگه هرمز هستند، ظرف 30 روز پس از امضا، این آبراه حیاتی را بازگشایی خواهند کرد.
اکوایران: با بالا گرفتن تنشها و درگیریها، پنجشنبه شب آتشبس لرزان میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران بیش از هر لحظه دیگری بر لبه فروپاشی قرار گرفت.
پیشنهاد ارائه شده از سوی ایالات متحده، پس از پیشنهادی است که ایران یک هفته پیش از طریق میانجی پاکستان ارائه کرد. ایران هنوز رسماً به آخرین طرح ایالات متحده پاسخ نداده است. با این حال، مقامات ایرانی با آن مخالفت کردهاند. ابراهیم رضایی، نماینده مجلس ایران و سخنگوی کمسیسون سیاست خارجی و امنیت ملی مجلس، این متن را «بیشتر شبیه فهرست آرزوهای آمریکا تا یک واقعیت» توصیف کرد. محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس جمهوری اسلامی ایران، هم گزارشها مبنی بر نزدیک بودن دو طرف به توافق را به سخره گرفت.
روز پنجشنبه، ارتش ایران اعلام کرد که نیروهای آمریکایی یک نفتکش ایرانی را در آبهای ساحلی و همچنین یک کشتی دیگر را در نزدیکی بندر فجیره امارات متحده عربی هدف قرار دادهاند. حملات هوایی آمریکا مناطقی در بندر خمیر، سیریک و جزیره قشم در جنوب ایران را هدف گرفت و پدافند هوایی نیز بر فراز غرب تهران فعال بود.ایالات متحده هم اعلام کرد که نیروهای دریاییاش در تنگه هرمز مورد حملات موشکی، پهپادی و قایقهای تندروی ایران قرار گرفتند و با هدف قرار دادن «تأسیسات نظامی ایران که مسئول حمله به نیروهای آمریکایی بودند» به این حملات پاسخ دادند.
شکاف بزرگی بین مواضع دو طرف؛ سیاهه پیشنهادها
با وجود تبادل آتش، هیچ یک از طرفین هنوز فروپاشی آتشبس را که از ۸ آوریل برقرار بوده است، اعلام نکردهاند. به گفته سردار عطاس، خبرنگار الجزیره: «گزارشهایی وجود داشت مبنی بر اینکه پاسخ به این پیشنهاد برای میانجیگران پاکستانی ارسال شود. این موضوع تأیید نشده است، اما مقامات ایرانی میگویند که هنوز در حال بررسی آن هستند». او خاطرنشان کرد: «بنابراین، با وجود این فراز و نشیبها و این رویاروییهای نظامی، به نظر میرسد تلاشهای دیپلماتیک و میانجیگری هنوز در حال انجام است و هر دو طرف همچنان به تعامل دیپلماتیک با یکدیگر علاقهمند هستند. اکنون، پس از پاسخ ایران، تصویر کاملاً روشن خواهد شد. تاکنون، با وجود برخی خوشبینیها، مقامات ایرانی میگویند که چندین درخواست آمریکا غیرمنطقی، غیرواقعی و حداکثری است». او افزود: «شکاف بزرگی بین مواضع دو طرف وجود دارد».
پیش از آنکه ایالات متحده آخرین طرح خود را برای ایران ارسال کند، تهران در آخرین گام دیپلماتیک برای رسیدن به پایان دائمی جنگ، پیشنهاد جدید ۱۴ مادهای خود را ارائه کرده بود. طبق گزارشهای رسانههای ایرانی، طرح تهران در پاسخ به پیشنهاد اولیه ۹ مادهای مورد حمایت واشنگتن ارائه شد که در درجه اول به دنبال آتشبس دو ماهه بود. با این حال، ایران در پیشنهاد خود اعلام کرد که میخواهد به جای تمدید آتشبس، بر پایان دادن به جنگ تمرکز کند و میخواهد همه مسائل ظرف ۳۰ روز حل شود. ایران همچنین خواستار تضمینهایی در برابر حملات آینده، خروج نیروهای آمریکایی از اطراف ایران، آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای مسدود شده ایران و لغو تحریمها، غرامت جنگ، پایان همه خصومتها، از جمله در لبنان، و «یک مکانیسم جدید برای تنگه هرمز» شد.
خبرگزاری دولتی ایرنا گزارش داد که یک روز پیش از اجرایی شدن آتشبس بین آمریکا و ایران، ایران یک طرح صلح ۱۰ مادهای ارائه کرده بود که شامل پایان درگیری در منطقه، پروتکلی برای عبور امن از تنگه هرمز، لغو تحریمها و بازسازی میشد. با این حال، ترامپ اظهار داشت که اگرچه طرح ۱۰ مادهای ایران یک «پیشنهاد قابل توجه» است، اما «به اندازه کافی خوب نیست». این پیشنهاد ایران - در ۷ آوریل - در پاسخ به یک طرح ۱۵ مادهای قبلی که توسط آمریکا در ۲۵ مارس تهیه شده بود، ارائه شده بود. طرح واشنگتن شامل یک آتشبس یک ماهه بود، در حالی که دو طرف از طریق پاکستان در مورد شرایط پایان جنگ مذاکره میکردند. با این حال، ایران این طرح را رد کرد و گفت که آتشبس موقت به آمریکا و اسرائیل زمان میدهد تا تجدید قوا کنند و حملات بیشتری را آغاز کنند و در عوض طرح ۱۰ مادهای خود را پیشنهاد داد.
تهران حاضر به مصالحه میشود؟
برخی از تحلیلگران میگویند که ایران ممکن است مجبور شود لحن خود را در مورد برنامه هستهای خود تغییر دهد. تهران همواره به عنوان یکی از امضاکنندگان پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای خواهان حفظ حق غنیسازی اورانیوم بوده است، اما ترامپ موضوع هستهای را به یک «خط قرمز» تبدیل کرده است.
اما آتاس، خبرنگار الجزیره، روز پنجشنبه در گزارشی از تهران گفت: «ایرانیها میگویند که در این مرحله، آنها در حال مذاکره در مورد برنامه هستهای خود نیستند؛ این فقط در مورد پایان دادن به جنگ در همه جبههها است». او افزود: «تهران به تضمینهای مستقیم از شورای امنیت سازمان ملل مبنی بر عدم حمله مجدد و همچنین لغو تحریمها نیاز خواهد داشت. اگر این امر محقق شود، در مرحله دوم، آنها آماده بحث در مورد برنامه هستهای خود هستند». المجدد الرحیض، خبرنگار الجزیره، نیز روز سهشنبه از تهران گزارش داد که ایران «خط قرمز بسیار قاطعی» در پرونده هستهای تعیین کرده است. او گفت: «برنامه غنیسازی هستهای قابل مذاکره نیست».
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران، به الجزیره گفت که در بحبوحه درگیریهای اخیر، هر دو طرف ممکن است مجبور به مصالحه شوند. او افزود: «اگر قرار باشد هر دو طرف به یک تفاهم چارچوبی برسند، یا باید امتیازات دردناکی بدهند یا زمینههای اصلی اختلاف را مبهم بگذارند.»
کریس فیدرستون، دانشمند علوم سیاسی در دانشگاه یورک در بریتانیا، هم به الجزیره گفت که تاکنون، ایران در مذاکرات قاطعانه به موضع خود پایبند بوده است و این واقعاً دولت ترامپ را گیج کرده است. او گفت: «ایرانیها مایل بودهاند بدون مصالحه اندک، مواضع خود را حفظ کنند. بسیاری از مواضعی که طبق گزارشها در مذاکرات دارند، همان مواضعی است که در مذاکرات قبل از حملات آمریکا داشتند». او افزود: «از مواضع آمریکا، به نظر میرسد که ایران باید به طور قابل توجهی مصالحه کند، اما آنها هیچ اشتیاقی برای دادن امتیازات بزرگ نشان ندادهاند، احتمالاً به این دلیل که به دولت ترامپ برای پایبندی به تعهداتش اعتماد ندارند».
گزارشی از ارزیابی اطلاعاتی سیا
در همین شرایط، به نوشته خبرگزاری رویترز، یک مقام آمریکایی آگاه از موضوع میگوید ارزیابی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) نشان میدهد که ایران تا حدود چهار ماه دیگر از محاصره بنادرش بهدست آمریکا دچار فشار شدید اقتصادی نخواهد شد؛ موضوعی که حاکی از آن است که اهرم فشار واشینگتن بر تهران همچنان محدود باقی مانده، آن هم در شرایطی که دو طرف در پی پایان دادن به جنگی هستند که در میان رأیدهندگان آمریکایی محبوبیتی نداشته است. روزنامه واشنگتنپست نخستین بار این ارزیابی را گزارش کرد. یک مقام ارشد اطلاعاتی، «ادعاها» درباره تحلیل سیا را «نادرست» خواند و گفت این محاصره «در حال وارد کردن خسارات واقعی و فزاینده است؛ تجارت را قطع میکند، درآمدها را نابود میسازد و فروپاشی نظاممند اقتصادی را تسریع میکند».
زنی از مقابل بیلبوردی ضدآمریکایی با تصویر دونالد ترامپ و تنگه هرمز در تهران عبور میکند/ عکس از مجید عسگریپور-وانا (خبرگزاری غرب آسیا) از طریق رویترز
این در حالی است که دو طرف یکدیگر را به نقض آتشبس متهم کردهاند؛ آتشبسی که از زمان اعلام آن در ۷ آپریل عمدتاً برقرار مانده بود، اما این هفته تحت فشار قرار گرفته است. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، روز جمعه گفت: «هر بار که یک راهحل دیپلماتیک روی میز قرار میگیرد، آمریکا یک ماجراجویی نظامی بیپروا را انتخاب میکند.»
خبرگزاری مهر گزارش داد که در پی حمله نیروی دریایی آمریکا به یک کشتی تجاری ایرانی در اواخر پنجشنبه، یک خدمه کشته، ۱۰ نفر زخمی و چهار نفر مفقود شدهاند.
ترامپ دشوارترین چالشهای ایران را کنار میگذارد تا هرمز را بازگشایی کند
در همین شرایط، خبرگزاری بلومبرگ نوشت، اگرچه ترامپ بارها گفته که برنامه هستهای ایران اصلیترین توجیه درگیری در خاورمیانه است، اما این آبراه حیاتی برای انتقال نفت و گاز اکنون به جنبهای بسیار فوریتر از جنگ و به منبعی کلیدی برای اهرم فشار تهران در ادامه دیپلماسی بدل شده است.
زنی از کنار یک نقاشی دیواری ضدآمریکایی بر ساختمانى در تهران، ایران، ۸ مه ۲۰۲۶، عبور میکند/عکس از مجید عسگریپور-وانا (خبرگزاری غرب آسیا) از طریق رویترز
دیوید تاننباوم، مدیر شرکت مشاورهای بلکاستون کامپلاینس سرویسز که بر تحریمها تمرکز دارد، گفت: «دولت ترامپ بهشدت میخواهد از این جنگ خارج شود و تنها هدف واقعیای که اکنون دارد، برقراری نوعی کشتیرانی در تنگه است. حتی دارم فکر میکنم آیا اصلاً برنامه هستهای ایران هنوز روی میز هست یا نه.»
درحالیکه قیمت جهانی انرژی بهشدت افزایش یافته، مقامهای آمریکایی این هفته گفتند جنگ علیه ایران با وجود آتشبس و ادامه مذاکرات، رسماً پایان یافته است؛ این در حالی است که درگیریهای پراکنده همچنان ادامه دارد.
مخاطرات اوضاع کنونی در منطقه برای ترامپ
اما رویدادهای روزهای اخیر نشان دادهاند که تحولات منطقه تا چه اندازه میتوانند از کنترل ترامپ خارج شوند. سهشنبه شب، زمانی که او «پروژه آزادی» را متوقف کرد، گفت دو طرف به توافق نزدیک شدهاند. این ارزیابی بر اساس یک یادداشت یکصفحهای خطاب به جمهوری اسلامی بود که هدف آن بازگشایی تنگه و به تعویق انداختن مذاکرات بسیار دشوارتر بود؛ سپس آمریکا از ایران خواست تا روز جمعه به پیشنهاد دیپلماتیکش پاسخ دهد. درحالیکه این بار مخاطرات بسیار بالاتر است، مقامهای پیشین آمریکایی و منتقدان میگویند رویکرد ترامپ شباهتهایی با دیگر درگیریهایی دارد که او تلاش کرده حلوفصل کند.
تانکرهای نفت در نزدیکی جزیره قشم در حال دریانوردی در تاریخ 28 آپریل/عکس از گتی ایمیجز به نقل از بلومبرگ
یکی از خطرات کنونی این است که تیم ترامپ، تحت فشار ناشی از قیمت بنزین در آمریکا پیش از انتخابات میاندورهای، توافقی مشابه غزه را دنبال کند. آن توافق بهخاطر پایان دادن به جنگ میان اسرائیل و حماس مورد تحسین قرار گرفت، اما مسائل کلیدی را به تعویق انداخت؛ مسائلی که هفت ماه بعد همچنان حل نشدهاند. آصلی آیدینتاشباش، کارشناس خاورمیانه در مؤسسه بروکینگز، در این رابطه گفت: «ترامپ کار را تا آخر دنبال نمیکند. سیاست خارجی او وارونه بوده: اعلام پیروزی و امید به اینکه همهچیز درست پیش برود؛ اما در بیشتر جاها چنین نشده است.»
رویکرد ناکام دیپلماتیک
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ و جرد کوشنر، داماد او، موفق شدند آتشبسی در غزه برقرار کنند، اما خیلی زود به مأموریتهای دیگر اعزام شدند و روند پیشرفت در غزه متوقف شد. این دو نفر در نهایت برای مذاکره با ایران فرستاده شدند؛ مذاکراتی که با یک کارزار بمباران غافلگیرکننده آمریکا در کنار اسرائیل پایان یافت.
در نتیجه، مقامات ایران نسبت به گفتوگو با ایالات متحد محتاط هستند و نشانه چندانی از عقبنشینی در برنامه هستهای ایران یا پذیرش توقف غنیسازی اورانیوم که هر دو از مطالبات اصلی آمریکا هستند، نشان ندادهاند.
در واقع، آنها کنترل بر هرمز را دوچندان کردهاند: دریافت عوارض عبور و تأکید در سازمان ملل بر اینکه برخلاف آمریکا که کشوری دوردست است، ایران بر این آبراه مجاور سواحلش حق دارد. تهران روز چهارشنبه پروتکلهای تازهای برای کشتیهای عبوری در این آبراه اعلام کرد.
حامیان جنگ ترامپ، صدمات وارد شده به ایران را نشانهای از کاهش قدرت دشمن ژئوپولیتیکی واشینگتن میدانند. بااینحال، تلاش دیپلماتیک کنونی آمریکا اولویتهای پیشین مانند موشکهای ایران و حمایت از گروههای مقاومت را کنار گذاشته و بر تنگه تمرکز کرده است؛ تنگهای که پیش از جنگ بهطور عادی فعالیت میکرد. مایکل کارپنتر، مقام پیشین کاخ سفید در دولت بایدن که اکنون در مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی فعالیت میکند، گفت: «ایران یک گلوگاه بر اقتصاد جهانی ایجاد کرده است. آمریکا اکنون فقط برای بازگرداندن وضعیت پیش از جنگ از طریق بازگشایی تنگه دستپاچه شده است.»
