به گزارش اکوایران نشریه المانیتور از مقامهای منطقهای و منابع عراقی نقل میکند که از ۲۸ فوریه تاکنون بیشتر حملات علیه عربستان سعودی از خاک عراق انجام شدهاند.
در رابطه با تحولات نظامی و امنیتی در منطقه، نشریه وال استریت ژورنال در گزارشی به این پرسش میپردازد که چگونه حملات مخفیانه امارات و سعودی به ایران همزیستی شکننده را در هم شکست؛ اقدامی که عمق دخالت کشورهای خلیج فارس در این درگیری و میزان دگرگونی ژئوپلیتیک منطقه را نشان میدهد.
اکوایران: رقابتهای میان دولتهای عربستان سعودی و امارات متحده عربی برای دستیابی به نفوذ بیشتر، مناطق وسیعی را در خاورمیانه و منطقه شاخ آفریقا در بر میگیرد و هریک از این دولتها تلاش میکنند تا متحدانی را در این زمینه برای خود دستوپا کنند. جنگ ایران این رقابت را تسکین نداده، بلکه آن را وارد فاز تازهای ساخته است.
همچنین خبرگزاری رویترز گزارش میدهد که پاکستان تحت یک پیمان دفاعی مشترک، ۸ هزار نیرو، یک اسکادران جنگنده و یک سامانه پدافند هوایی به عربستان سعودی اعزام کرده است؛ اقدامی که همکاری نظامی با ریاض را حتی در شرایطی که اسلامآباد نقش اصلی میانجیگری در جنگ ایران را برعهده دارد، افزایش میدهد. رویترز ادعا میکند که سه مقام امنیتی و دو منبع دولتی این استقرار نظامی و ابعاد کامل آن را که برای نخستینبار در این گزارش منتشر میشود، تأیید کردهاند. همه آنها این نیرو را یک آرایش نظامی قابلتوجه و آماده رزم توصیف کردند که هدفش حمایت از ارتش سعودی در صورت حملات بیشتر به این پادشاهی است.
یک نیش کوچک
به نوشته المانیتور، عربستان سعودی روز یکشنبه اعلام کرد که سه پهپاد را پس از ورود به حریم هوایی این کشور از سمت عراق رهگیری کرده است. وزارت خارجه عراق روز دوشنبه اعلام کرد که این ادعا را بررسی میکند، اما پدافند هوایی عراق هیچ پهپادی را که از داخل حریم هوایی این کشور پرتاب شده باشد، شناسایی نکرده است. بااینحال، به گفته مقامهای منطقهای و دیپلماتها، حملات پهپادی به سعودی با الگوی گستردهتری مطابقت دارد.
نمایش یک موشک بالستیک در میدان انقلاب تهران/ عکس از خبرگزاری الجزیره
دو دیپلمات مستقر در منطقه و یک مقام ارشد عراقی که بهصورت اختصاصی و به شرط ناشناس ماندن با المانیتور گفتوگو کردهاند، گفتند از زمان آغاز درگیری ایران در ۲۸ فوریه، بخش عمده حملات علیه سعودی از عراق انجام شده است. به گفته یکی از این مقامها: «دولت سعودی باور دارد که تقریباً همه حملات پهپادی و موشکی از عراق انجام شدهاند، نه از ایران.» او افزود که این ارزیابی مورد پذیرش دولت ترامپ نیز هست. مقام عراقی نیز گفت: «حدود ۵۰ درصد تمام حملات پهپادی علیه کشورهای خلیج فارس از زمان آغاز جنگ، از عراق انجام شده است.»
به گفته جیمز جفری، سفیر پیشین آمریکا در عراق و پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، ایران نشان میدهد که تهدید از سوی متحدانش همچنان کارایی دارد و این کاملاً روش همیشگی آنهاست. جفری مانند بسیاری از ناظران باور دارد که پاسخ نظامی کشورهای خلیج فارس برای ایران چیزی بیش از «یک نیش کوچک» نیست، زیرا ایران در جنگ دهه ۱۹۸۰ با عراق رنج بسیار بیشتری را تحمل کرده است. او گفت: «آنها ویرانی عظیمی را تجربه کردهاند، بنابراین میتوانند این وضعیت را هم تحمل کنند.»
چرخش وارونه در روند تنشزدایی
در بیانیه روز یکشنبه نخستین بار بود که سعودی در یک موضعگیری رسمی، نام عراق را بهطور مستقیم مطرح میکرد. در ۱۲ آوریل، وزارت خارجه سعودی سفیر عراق در ریاض، صفیه طالب السهیل، را احضار و نسبت به ادامه حملات از خاک عراق به سعودی هشدار داده بود.
بقایای یک پهپاد رهگیریشده در حمله به یک تأسیسات نفتی در مرکز نفتی فجیره امارات متحده عربی، مارس ۲۰۲۶/عکس از آسوشیتدپرس
عراق و سعودی بهدلیل نفوذ گسترده ایران بر بغداد همواره روابط پرتنشی داشتهاند؛ بااینحال، از سال ۲۰۱۵ با تبادل سفیران و بازگشایی گذرگاه مرزی عرار (Arar) در سال ۲۰۲۰، تنشها کاهش یافت. این روند پس از توافق میان تهران و ریاض با میانجیگری چین در سال ۲۰۲۳ که به احیای روابط دیپلماتیک دو کشور انجامید، سرعت بیشتری گرفت. اما جنگ ایران این روند را وارونه کرده است. خبرگزاری رویترز در ۱۳ مه گزارش داد که سعودی در جریان جنگ، اهداف مرتبط با جریانهای مقاومت عراق را بمباران کرده و برخی از این حملات را جنگندههای نیروی هوایی عربستان در حوالی آتشبس ۸ آوریل میان آمریکا و ایران انجام دادهاند. خبرگزاری رویترز پیشتر نیز گزارش داده بود که سعودی در واکنش به حمله ایران به خاک خود، مستقیماً ایران را هدف قرار داده است.
خط لوله شرق-غرب که پس از بسته شدن تنگه هرمز تنها مسیر باقیمانده عربستان برای صادرات نفت محسوب میشود، تنها چند ساعت پس از اعلام آتشبس هدف حمله قرار گرفت. همین خط لوله را در سال ۲۰۱۹ نیز پهپادهایی با منشأ عراق هدف قرار داده بودند. به گفته دو مقام، احتمال بسیار زیادی وجود دارد که حمله پهپادی ۳ مارس به سفارت آمریکا در ریاض نیز از عراق انجام شده باشد. مقام چهارمی گفت که شواهد هنوز قطعی نیستند، اما او نیز احتمال میدهد که منشأ حمله عراق بوده باشد. مایکل نایتس، رئیس مؤسسه هوریزون اینگیج که به دولت آمریکا درباره عراق مشاوره داده است، به المانیتور گفت یکی از دلایلی که حملات به عربستان از عراق انجام میشود و نه از ایران، این است که مرز عراق و عربستان به اندازه سواحل خلیج فارس محافظتشده نیست.
شکاف در خلیج فارس
از سوی دیگر، گفتوگوهای پشتپرده دیپلماتیک میان سعودی و ایران همچنان «بهشدت» ادامه دارد. روزنامه فایننشیال تایمز در ۱۴ مه گزارش داد که ریاض ایده پیمان عدم تجاوز میان ایران و چند کشور خاورمیانه را مطرح کرده است تا از حملات بیشتر ایران جلوگیری کند. با این همه، حمایت عربستان از راهحل دیپلماتیک، اختلافهای موجود با امارات متحده عربی را عمیقتر کرده است؛ کشوری که در میان دولتهای خلیج فارس، تندروترین موضع را اتخاذ کرده و نزدیکترین روابط را با اسرائیل دارد.
آتشسوزی و دود غلیظ از یک تأسیسات نفتی در فجیره، امارات متحده عربی، ۱۴ مارس ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری آسوشیتدپرس
به گزارش والاستریت ژورنال، اندکی پس از حملات روز یکشنبه به امارات و عربستان، ترامپ در تروث سوشال هشدار داد که صبرش رو به پایان است. انور قرقاش، مشاور رئیس امارات، در شبکه اجتماعی ایکس این حمله را «تشدید خطرناک تنش» توصیف کرد، «چه توسط عامل اصلی انجام شده باشد و چه از طریق یکی از نیروهای نیابتیاش.» به گفته یک مقام آگاه، این حمله احتمالاً پیامی به آمریکا و امارات بوده است که «اگر به زیرساخت انرژی ما دست بزنید، زیرساخت هستهای شما نابود خواهد شد.» استفاده از نیروهای مورد حمایت به ایران امکان بیشتری برای انکار دخالت مستقیم میدهد.
به گفته نایتس: «اگر ایران خودش حمله را انجام میداد، آتشبس را نقض کرده بود». او افزود که میان حملات روز یکشنبه و خبر هفته گذشته درباره بازداشت یکی از فرماندهان ارشد کتائب حزبالله ارتباط میبیند. محمدباقر سعد داوود الساعدی را مقامهای فدرال بازداشت کردند و متهم شده است که در هماهنگی و برنامهریزی دستکم ۱۸ حمله در اروپا و کانادا علیه آمریکاییها و یهودیان نقش داشته است. دادستانها گفتند او همچنین در حال برنامهریزی حملاتی در آمریکا و انتقامگیری بهخاطر جنگ علیه ایران بوده است. او گذرنامه ویژه عراقی در اختیار داشت.
«رویداد عبور از آستانه»
در این شرایط،، والاستریتژورنال نوشت، پیش از جنگ حمله کشورهای خلیج فارس به همسایه بزرگ، بهشدت مسلح و رقیب منطقهایشان در خاورمیانه، امری تصورناشدنی بود؛ اما اکنون جزئیات تازهای منتشر شدهاند که تصویر روشنتری از میزان مشارکت مستقیم آنها در جنگ ارائه میدهند و توازن محتاطانهای را که این کشورها در پی حفظ آن بودند، برهم میزنند. به نظر میرسد امارات و عربستان در تلاشاند بازدارندگی خود را در برابر ایران دوباره برقرار کنند که اکنون کمتر حاضر به مماشات و مصالحه است و با تسلط بر تنگه هرمز و برخورداری از اندوخته عظیم موشک و پهپاد که ذخایر تسلیحاتی کشورهای خلیج فارس برای رهگیری آنها را تحلیل میبرد، اهرمهای تازهای علیه رقبایش به دست آورده است.
آتشنشانها بر روی دود و شعلههای برخاسته از یک تأسیسات نفتی آرامکوی عربستان در شهر جده، پس از حمله یمنیها آبپاشی میکنند،۲۵ مارس ۲۰۲۲ /عکس از خبرگزاری فرانسه
به گفته آنا جیکوبز، پژوهشگر غیرمقیم مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن: «همه آنها وارد وضعیتی شدند که نمیخواستند و ناچار شدند تصمیمهای بسیار دشواری بگیرند و از زمانی که آمریکا و اسرائیل این جنگ را آغاز کردند، عملاً فقط گزینههای بد در اختیار داشتهاند». او افزود: «اکنون حتی شاهد دیدگاههای متفاوتی درباره چگونگی تعامل با ایران هستیم».
مشخص نیست حملات عربستان یا امارات خسارت معناداری وارد کرده باشد یا تأثیر پایداری بر رفتار ایران در جنگ گذاشته باشد. به گفته دانا استرول، معاون پیشین دستیار وزیر دفاع آمریکا در امور خاورمیانه: «این جنگ از جهات گوناگون یک رویداد عبور از آستانه بود». او افزود: «فکر میکنم لحظهای سرنوشتساز بود که در آن نیروهای هوایی خلیج فارس، بهویژه سعودیها و اماراتیها که توانمندترین نیروهای هوایی منطقه را دارند، از استفاده دفاعی به استفاده تهاجمی از قدرت هوایی روی آوردند.»
جنگی نامنتظره و تفاوتهای رفتاری قابلانتظار
در ماههای منتهی به جنگ بیشتر کشورهای خلیج فارس به رهبری عربستان و قطر از دولت ترامپ خواسته بودند جنگ را آغاز نکند، زیرا از بیثباتی ناشی از آن هراس داشتند. وقتی کارزار بمباران آمریکا و اسرائیل در اواخر فوریه آغاز شد، ایران در پاسخ، موجی از موشکها و پهپادها را به سمت پایگاههای آمریکا و تأسیسات حیاتی نفت و گاز شلیک کرد.
اکوایران: درست زمانی که روابط امارات و اسرائیل از طریق همکاری علیه ایران در حال تعمیق بود، نخستوزیر اسرائیل با افشای سفر ماه مارس خود، ابوظبی را علناً شرمنده کرد.
حملات به زیرساختهای ملی برای امارات و عربستان یک خط قرمز بود. این حملات، همراه با بسته شدن تنگه هرمز، تهدیدی برای عقبگرد اقتصادی تاریخی کشورهای خلیج فارس بود که از مهمترین صادرکنندگان انرژی جهان هستند. این حملات سالها سیاست موازنهجویانه محتاطانه کشورهایی مانند امارات و عربستان را برهم زد؛ کشورهایی که مقامهایشان هر روز جلسات بحرانی برگزار میکردند تا وضعیت نظامی خود را دوباره ارزیابی کنند. به گفته کریستین اسمیت دیوان، پژوهشگر ارشد مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن: «مهمترین نکته درباره این حملات گزارششده این است که هر دو کشور احساس کردند حمایت آمریکا کافی نیست و باید خودشان برای بازسازی بازدارندگی در برابر ایران اقدام کنند.» او افزود: «ما دیگر خیلی از دوران چتر امنیتی آمریکا فاصله گرفتهایم.»
اسپارت کوچک و شکافهای بزرگ
امارات تهاجمیترین رویکرد را در قبال ایران اتخاذ کرده است؛ از جمله حمله به یک پالایشگاه. امارات مدتهاست آمادگی بالایی برای پذیرش ریسک و استفاده از قدرت نظامی جهت پیشبرد منافعش در منطقه نشان داده است. در سالهای اخیر این کشور به شبهنظامیان در لیبی و سودان سلاح فرستاده و مزدورانی را به یمن اعزام کرده است؛ اقداماتی در چارچوب مجموعهای از عملیاتها برای دور زدن رقبای منطقهای؛ بااینحال، هنوز مشخص نیست آیا امارات توان بازدارندگی در برابر دشمنی بسیار بزرگتر و نزدیکتر مانند ایران را دارد یا نه. این رویکرد تهاجمی خطر تبدیل شدن این کشور به هدفی دائمی در جنگی فرسایشی با تنشهای مقطعی را افزایش میدهد.
آسیب به بخشی از ساحل جمیرا در کشور امارات طی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران/ عکس از خبرگزاری رویترز
این جنگ بهجای آنکه کشورهای خلیج فارس را علیه دشمن مشترک متحد کند، شکاف میان عربستان و امارات را عمیقتر کرده و دو کشور رویکردهای متفاوتی نسبت به ایران در پیش گرفتهاند.
عربستان از آن زمان موضعی مصالحهجویانهتر اتخاذ کرده و بهدنبال راهحلهای دیپلماتیک برای بحرانی است که تأسیسات عظیم انرژی این کشور را در زمانی که فشارهای بودجهای داخلی افزایش یافته، تهدید میکند. امارات نیز اوایل ماه مه از اوپک، ائتلاف نفتی زیر سلطه عربستان، خارج شد.
پشتیبانی نظامی پاکستان از سعودی؟
به نوشته خبرگزاری رویترز، جزئیات کامل توافق دفاعی که سال گذشته میان پاکستان و سعودی امضا شد محرمانه است، اما هر دو طرف گفتهاند این توافق، طرفین را ملزم میکند که در صورت حمله، از یکدیگر دفاع کنند. خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، پیشتر تلویحاً گفته بود که این توافق عربستان را زیر چتر هستهای پاکستان قرار میدهد.
اکوایران: درحالیکه مذاکرات ایالات متحد و ایران در جریان است، اسلامآباد میان میانجیگری و نقش نظامیِ روبهرشد در پادشاهی سعودی توازن برقرار میکند.
به گفته منابع، پاکستان یک اسکادران کامل شامل حدود ۱۶ هواپیما، عمدتاً جنگندههای جیاف-۱۷را که بهطور مشترک با چین ساخته میشوند، در اوایل آوریل به عربستان اعزام کرده است. دو مقام امنیتی نیز گفتند که پاکستان دو اسکادران پهپادی هم فرستاده است. هر پنج منبع گفتند که این استقرار شامل حدود ۸ هزار نیرو، همراه با تعهد به اعزام نیروهای بیشتر در صورت نیاز و همچنین سامانه پدافند هوایی چینی HQ-9 است. آنها گفتند این تجهیزات را نیروهای پاکستانی اداره میکند و تأمین هزینه آنها بر عهده عربستان سعودی است.
هزاران نیرو
به گفته دو مقام امنیتی که اعلام کردند مکاتبات میان دو کشور و اسناد مربوط به استقرار تجهیزات نظامی را مشاهده کردهاند، نیروهای ارتش و نیروی هوایی که در جریان جنگ ایران اعزام شدهاند، عمدتاً نقش مشاورهای و آموزشی خواهند داشت. هر سه مقام امنیتی گفتند این استقرار به هزاران نیروی پاکستانی دارای نقش رزمی که از قبل بر اساس توافقهای پیشین در عربستان مستقر بودند، اضافه میشود.
جتهای جیاف-۱۷ تاندر نیروی هوایی پاکستان در فاز دریایی رزمایش چندملیتی AMAN-23 نیروی دریایی پاکستان در دریای عرب شمالی در نزدیکی کراچی، در ۱۳ فوریه ۲۰۲۳ به پرواز درمیآیند/عکس از خبرگزاری رویترز
یکی از منابع دولتی که متن پیمان دفاعی محرمانه را دیده است، گفت این توافق امکان استقرار تا ۸۰ هزار نیروی پاکستانی در عربستان را برای کمک به تأمین امنیت مرزهای پادشاهی در کنار نیروهای سعودی فراهم میکند. دو مقام امنیتی گفتند که این توافق همچنین شامل اعزام ناوهای جنگی پاکستانی نیز میشود. رویترز نتوانست مشخص کند آیا تاکنون هیچیک از این ناوها به عربستان رسیدهاند یا نه. منابع گفتند که مقیاس و ترکیب این استقرار، شامل هواپیماهای رزمی، سامانههای پدافند هوایی و هزاران نیرو، نشان میدهد که پاکستان چیزی بسیار فراتر از یک مأموریت نمادین یا مشاورهای اعزام کرده است.
رویترز پیشتر گزارش داده بود که پاکستان پس از حملات ایران به زیرساختهای کلیدی انرژی و کشته شدن یک شهروند سعودی، جنگندههایی به عربستان فرستاده بود؛ حملاتی که نگرانیها درباره احتمال واکنش شدید عربستان و گسترش درگیری را افزایش داد. این اتفاق پیش از آن رخ داد که اسلامآباد به میانجی اصلی جنگ تبدیل شود و به برقراری آتشبس میان واشنگتن و تهران که طی شش هفته گذشته برقرار مانده بود، کمک کند. اسلامآباد میزبان تنها دور مذاکرات صلح میان آمریکا و ایران تاکنون بوده و قرار بود دورهای بیشتری نیز برگزار شود که دو طرف آن را لغو کردند.
