در شرایطی که مسیرهای تجاری ایران با محدودیت و نااطمینانی روبه‌رو شده‌اند، دریای خزر می‌تواند به یکی از مسیرهای حفظ ارتباط با بازارهای شمالی تبدیل شود. قزاقستان با تجارت کالایی حدود ۱۴۴ میلیارد دلاری، بازار بزرگی در همسایگی ایران است، اما سهم ایران از این بازار هنوز به حدود ۰.۳ درصد می‌رسد.
قزاقستان یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای آسیای مرکزی است. ارزش تولید ناخالص داخلی این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۰۶ میلیارد دلار و صادرات کالایی آن نزدیک به ۷۹ میلیارد دلار بوده است. با این حال، بخش مهمی از درآمد صادراتی قزاقستان به منابع طبیعی وابسته است. نفت خام به‌تنهایی بیش از نیمی از صادرات این کشور را تشکیل می‌دهد و مس، سنگ و کنسانتره مس و فروآلیاژها نیز از دیگر کالاهای مهم صادراتی آن هستند.
ایتالیا، چین و روسیه مهم‌ترین مقاصد صادراتی قزاقستان‌اند و نزدیک به نیمی از صادرات این کشور را به خود اختصاص می‌دهند. در بخش واردات هم روسیه و چین نقش پررنگی دارند و حدود ۵۹ درصد واردات قزاقستان از این دو کشور تأمین می‌شود. بنابراین، ایران با بازاری مواجه است که هم ظرفیت بالایی دارد و هم رقبای قدرتمندی در آن حضور دارند.
تجارت ایران و قزاقستان چقدر گسترده است؟
بر اساس داده‌های اداره آمار قزاقستان، ارزش تجارت کالایی دو کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴۳۰ میلیون دلار رسیده و بیش از ۲۶ درصد رشد کرده است. در مقابل، داده‌های گمرک ایران نشان می‌دهد تجارت دو کشور در سال ۱۴۰۳ کمتر از ۳۵۰ میلیون دلار بوده و در ده ماهه سال ۱۴۰۴ به ۲۶۲ میلیون دلار رسیده است. این ارقام از دو منبع و بازه زمانی متفاوت به دست آمده‌اند، اما هر دو نشان می‌دهند که روابط تجاری دو کشور هنوز در مقایسه با ظرفیت بازار قزاقستان محدود است.
ترکیب این مبادلات هم تنوع چندانی ندارد. از حدود ۲۳۹ میلیون دلار صادرات قزاقستان به ایران، نزدیک به ۲۱۴ میلیون دلار مربوط به جو بوده است. در طرف مقابل، محصولات کشاورزی و غذایی، مواد شیمیایی، پلاستیک و لاستیک بخش عمده صادرات ایران به قزاقستان را تشکیل می‌دهند. در نتیجه، تجهیزات و محصولات صنعتی هنوز سهم محدودی از تجارت دو کشور دارند.
فرصت صنعتی در بازار نفت و گاز قزاقستان
اقتصاد قزاقستان به تولید نفت و گاز وابستگی زیادی دارد. سه میدان بزرگ تنگیز، کاشاگان و کاراچاگاناک در سال ۲۰۲۵ روی‌هم حدود ۶۸ میلیون تن مایعات نفتی تولید کرده‌اند. توسعه و نگهداری چنین میدان‌هایی به تجهیزات و قطعات متنوعی نیاز دارد که بخشی از آن‌ها از خارج تأمین می‌شود.
بررسی ده گروه منتخب از کالاهای مرتبط با صنعت نفت و گاز نشان می‌دهد ارزش واردات قزاقستان در این گروه‌ها در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳.۷ میلیارد دلار رسیده است. لوله و اتصالات، شیرآلات صنعتی، پمپ و کمپرسور و تجهیزات فیلتراسیون از جمله این کالاها هستند. ایران در برخی از این حوزه‌ها توان تولید یا تأمین دارد و می‌تواند در کنار صادرات محصولات کشاورزی و غذایی، به توسعه صادرات صنعتی هم فکر کند. البته وجود تقاضا به‌معنای دسترسی آسان به بازار نیست و رقابت با تأمین‌کنندگان فعلی، کیفیت، قیمت و امکان تحویل منظم کالا نیز اهمیت دارد.
مسیر خزر؛ فرصت تجاری یا فقط یک راه جایگزین؟
برای تجارت با قزاقستان، ایران دو مسیر اصلی دارد. مسیر زمینی از طریق ترکمنستان، به‌صورت جاده‌ای یا ریلی، و مسیر دریایی از بنادر شمالی ایران به بنادر آکتائو و کوریک در قزاقستان. دریای خزر می‌تواند ارتباط تجاری ایران با این بازار را حفظ کند، به‌ویژه زمانی که سایر مسیرها با اختلال روبه‌رو هستند. با این حال، دریایی بودن مسیر به‌تنهایی به معنای ارزان‌تر بودن آن نیست. هزینه حمل کالا تا بندر، کرایه کشتی، هزینه‌های بندری، زمان انتظار برای حمل و انتقال محموله در داخل قزاقستان همگی باید محاسبه شوند.
مزیت خزر زمانی به فرصت اقتصادی تبدیل می‌شود که مسیر حمل قابل اتکا باشد، هزینه نهایی رقابتی بماند و صادرکنندگان ایرانی بتوانند کالاهای متنوع‌تری را به بازار قزاقستان عرضه کنند. نزدیکی جغرافیایی دو کشور یک امتیاز است، اما افزایش سهم ایران از این بازار به استفاده مؤثر از همین امتیاز بستگی دارد.
