اکوایران: از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲، تولید ناخالص داخلی سرانه ایران کاهش پیدا کرد، اما همه استانها مسیر یکسانی نداشتند. کرمان رشد کرد و خوزستان بیشترین افت را ثبت کرد. این تفاوتها از چه چیزی در ساختار اقتصادی استانها خبر میدهند؟
یکی از شاخصهایی که برای بررسی وضعیت اقتصادی و ظرفیت رفاهی کشورها استفاده میشود، تولید ناخالص داخلی سرانه یا GDP per capita است. این شاخص نشان میدهد بهطور متوسط چه میزان کالا و خدمات به ازای هر نفر در یک اقتصاد تولید میشود. هرچه این مقدار بیشتر باشد، ظرفیت اقتصادی بیشتری برای تأمین کالاها و خدمات و بهبود سطح زندگی وجود دارد.
البته تولید ناخالص داخلی سرانه بهتنهایی نشاندهنده رفاه واقعی خانوارها نیست. این شاخص نحوه توزیع درآمد، نابرابری اقتصادی و بخشی از فعالیتهای غیررسمی را بهطور کامل نشان نمیدهد. با این حال، برای مقایسه ظرفیت تولید اقتصادی استانها در طول زمان ابزار مهمی است.
تحریمها و تفاوت عملکرد بخشهای اقتصادی
روند تولید ناخالص داخلی سرانه ایران در دهه گذشته تحت تأثیر تحولات سیاسی و اقتصادی قرار داشته است. همزمان با شروع تحریمها در سال ۱۳۹۱، این شاخص حدود ۱۰ درصد کاهش پیدا کرد. در سال ۱۳۹۵ و پس از توافق برجام، با افزایش درآمدهای نفتی و گسترش ارتباطات اقتصادی، رشد ۱۱.۸ درصدی ثبت شد. پس از خروج آمریکا از برجام نیز دوباره رشد این شاخص منفی شد. این نوسانات در بخشهای اصلی اقتصاد، یعنی کشاورزی، صنعت و معدن و خدمات هم دیده میشود. در مجموع، رشد ارزش افزوده سرانه این بخشها در دورههای تحریم کاهش پیدا کرده و در دورههای مساعدتر افزایش یافته است. با این حال، عملکرد استانها در این بخشها یکسان نبوده است.
کرمان رشد کرد، خوزستان عقب ماند
از میان ۳۱ استان کشور، هشت استان در فاصله سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ میانگین رشد سالانه منفی در تولید ناخالص داخلی سرانه داشتهاند. استان کرمان با میانگین رشد سالانه ۳.۳ درصد بیشترین رشد را ثبت کرده است. در مقابل، خوزستان با رشد منفی ۱.۴ درصدی در پایینترین جایگاه قرار دارد.
از نظر مقدار تولید ناخالص داخلی سرانه نیز تفاوت استانها قابلتوجه است. بوشهر در سال ۱۳۹۰ با بیش از ۴۸۰ میلیون تومان به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰، بالاترین مقدار را داشته است. منابع نفت و گاز و فعالیتهای مرتبط با آنها سهم مهمی در این جایگاه دارند. در مقابل، تولید ناخالص داخلی سرانه سیستان و بلوچستان حدود ۳۴ میلیون تومان بوده است. سهم بالای فعالیتهای غیررسمی در این استان نیز میتواند باعث شود بخشی از فعالیت اقتصادی در محاسبات رسمی دیده نشود.
در سال ۱۴۰۲، بوشهر همچنان در بالاترین و سیستان و بلوچستان در پایینترین جایگاه قرار داشتند. مقدار این شاخص برای کل کشور نیز به حدود ۱۱۷ میلیون و ۱۶۰ هزار تومان رسید که نسبت به سال ۱۳۹۰ حدود ۰.۷ درصد کاهش داشت.
هر استان از کدام بخش اقتصاد رشد میگیرد؟
وقتی عملکرد بخشهای اقتصادی را جداگانه بررسی میکنیم، تصویر متفاوتتری به دست میآید. در کشاورزی، میانگین رشد سالانه تولید ناخالص داخلی سرانه کشور در این دوره ۱.۸ درصد بوده است. یزد با رشد ۷.۹ درصدی بیشترین افزایش را ثبت کرده، در حالی که این شاخص در استان آذربایجان مورد بررسی حدود ۰.۶ درصد کاهش داشته است.
در بخش صنعت و معدن، خراسان شمالی و همدان با میانگین رشد سالانه ۳.۱ درصد در جایگاه بالاتری قرار گرفتهاند. بوشهر نیز با رشد منفی ۰.۹ درصدی کمترین مقدار را داشته است. در بخش خدمات، میانگین رشد سالانه کشور منفی ۰.۲ درصد بوده است. ایلام با رشد ۳.۶ درصدی بیشترین افزایش و بوشهر با رشد منفی ۱.۸ درصدی بیشترین کاهش را تجربه کردهاند.
اقتصاد استانها به چه صنایعی متکی است؟
ترکیب تولید استانها هم تفاوتهای مهمی را نشان میدهد. در سال ۱۴۰۲، بخش صنعت و معدن در ۲۳ استان بیشترین سهم را از تولید ناخالص داخلی داشته است. سهم این بخش در این استانها بین ۴۷ تا ۸۱ درصد متغیر بوده است. در مقابل، فقط در پنج استان بخش خدمات سهم بیشتری از اقتصاد داشته است. تهران با اختصاص بیش از ۶۲ درصد تولید ناخالص داخلی خود به خدمات، نمونه شاخص این گروه است. از سوی دیگر، اقتصاد استانهای خوزستان، بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد بهشدت به نفت و گاز وابسته است. این سه استان رویهم حدود ۸۴ درصد تولید ناخالص داخلی بخش نفت کشور را ایجاد کردهاند.
رشد اقتصادی فقط یک عدد نیست
این دادهها نشان میدهند رشد اقتصادی در همه نقاط کشور به یک شکل اتفاق نمیافتد. ساختار اقتصادی هر استان، نوع فعالیتهای غالب و میزان وابستگی آن به بخشهایی مثل نفت و صنعت، تعیین میکند که تغییرات اقتصاد کلان چه اثری بر ظرفیت تولیدی آن منطقه بگذارد.
وقتی از رشد اقتصادی صحبت میکنیم، در واقع درباره مجموعهای از فعالیتها و مشاغل حرف میزنیم که در استانها و بخشهای مختلف پراکندهاند. بنابراین، یک عدد برای رشد کل اقتصاد نمیتواند بهتنهایی وضعیت همه مردم را توضیح دهد. برای فهم اثر واقعی رشد و رکود بر زندگی افراد، باید دید ارزش افزوده در کجا تولید شده، کدام بخشها رشد کردهاند و چه گروههایی از این تغییرات سهم بردهاند.