اکوایران: گزارش تفریغ بودجه ۱۴۰۳ در بخش نفت منتشر شد و اعدادی را نشان داد که با واقعیتهای تحریم همخوانی ندارد. در حالی که فروش رسمی نفت تنها ۶۳ درصد محقق شده، درآمدهای دولت به شکلی عجیب از سقف پیشبینی شده عبور کرده و به ۱۴۳ درصد رسیده است. اما این «ابرمازاد» از کجا آمده است؟ ردپای یک تصمیم بزرگ ارزی در اواخر پاییز ۱۴۰۳ و فعالسازی ردیفهای نامرئی بودجه، پاسخی متفاوت به این معما میدهد.
زمانی که نفتِ ارزانِ ایران میرسید، همه چیز در بخارست رؤیایی بود. اما با وقوع انقلاب ۵۷ و تغییر معادلات جهانی، رومانی با واقعیتی هولناک روبرو شد: کارخانههای غولپیکری که «خوراک» نداشتند و وامهایی که بهرهشان سر به فلک میکشید. این روایتی است از یک «خودکشی اقتصادی»؛ وقتی حاکمان تصمیم میگیرند به جای اصلاحات، واقعیت را با «شوکدرمانی» و «صادراتِ اجباری» انکار کنند.
تحریریه «اکوایران» بررسی کرده است که با یک میلیون تومان اعتبار کالابرگی که دولت در نظر گرفته، عملاً چه اقلامی از سبد کالا قابل خرید است و آیا این مبلغ پاسخگوی نیازهای مصرفی خانوارها هست یا نه. یکی از پرسشهای اصلی این بررسی آن است که چرا دولت این اعتبار را بهصورت یکسان به همه دهکهای درآمدی پرداخت میکند و آیا سازوکار دقیقی برای شناسایی دهکها وجود دارد یا خیر.
اکوایران: لایه نخست تحلیلها پیرامون طرح جدید اعطای کالابرگ یک میلیون تومانی به تمامی مردم، متوجه شوک قیمتی آن است، اما اگر قدری فراتر رفته و به رصد اتاق فکر دولت بپردازیم، میتوان نشانههای فعال شدن گسل تصمیمگیری را دید. آیا خطر اصلی، جهش اعداد است یا متغیری پنهان که معادلات اعتماد را برهم زده است؟ وقتی «حق شهروندی» جایگزین «هدفمندی» میشود و صدای واحدی از دولت به گوش نمیرسد، اقتصاد در دام کدام گردابها گرفتار خواهد شد؟
اکوایران: سیاستگذار در رویکردی تازه، الگوی تخصیص منابع را بازتعریف کرده است؛ تصمیمی که ابعاد آن فراتر از تغییرات بودجهای معمول به نظر میرسد. همگذاری دادههای تورمی با اعتبار تخصیصیافته، از وجود یک «شکاف ساختاری» میان اهداف رفاهی و واقعیتهای بازار پرده برمیدارد. اما آیا سازوکار کنونی تابآوری لازم در برابر شوک حذف ارز ترجیحی را دارد و آیا این فرمول واحد، برای دهکهای مختلف هزینهای، خروجی یکسانی خواهد داشت؟
اکوایران: چگونه کشوری با ذخایر عظیم نفتی، به جایی رسید که شهروندانش برای زندهماندن، دستگیرههای درِ خانهشان را میفروختند؟ داستانِ نیمه دومِ دهه ۱۹۹۰ عراق، روایتِ تولدِ کاسبان تحریم است؛ اقلیتی که در اوج قحطی، با پورسانتهای ۱۰ درصدی و قاچاق نفت، ثروتهای افسانهای اندوختند. این گزارش، کالبدشکافیِ اقتصادی است که در آن، سقوط طبقه متوسط با ظهور کارتلهای عجیبوغریب- از دلالان سازمان ملل تا نیروهای منافقین- همزمان شد.
اکوایران: چگونه کشوری که روزگاری ۳.۵ میلیون بشکه نفت صادر میکرد، به جایی رسید که شهروندانش اسکناسهای دولتی را وزن میکردند تا بفروشند؟ داستان فروپاشی اقتصاد عراق، فقط روایت «تحریم» نیست؛ بلکه روایت ماشینهای چاپ پولی نیز هست که بیوقفه کار میکردند تا سرانجام پول ملی را به کاغذ باطله تبدیل کردند. در قسمت نخست این پرونده، بررسی میکنیم که چگونه اقتصاد ثروتمندترین همسایه ایران رو به نابودی رفت؟
اکوایران: جابهجایی ستونهای درآمدی در لایحه بودجه ۱۴۰۵، بیش از آنکه یک تصمیم فنی باشد، تحولی در رابطه دولت و ملت است. این سندِ مالی که به شکلی بیسابقه بر درآمدهای مالیاتی استوار شده، جامعه را با یک ابهامِ دوگانه روبرو کرده است؛ اگر تولید زیر بار فشار مالیاتی و حذف ارز ترجیحی کمر خم کند، آوارِ تورمِ ناشی از کسری مالیاتی را چه کسی جمع خواهد کرد؟ و اگر خزانه پر شود، آیا دولت میتواند همچنان به شیوه دورانِ رانت، بدون پاسخگوییِ شفاف برای داراییِ مردم تصمیم بگیرد؟
اکوایران: آیا فروپاشی شوروی شکستی برای بوروکراتها بود یا بزرگترین فرصت تجاری عمرشان؟ چگونه طبقهای که محصول «اقتصاد بدون قیمت» بود، توانست خود را به عنوان مالک مطالق «اقتصاد بازار» تحمیل کند؟ چگونه مدیران سرخ موفق شدند نقاب سوسیالیسم را بردارند و بدون آنکه حتی یک روز در بازار واقعی رقابت کرده باشند، بر قله ثروت روسیه بایستند؟ پاسخ را بایستی در دگرگدیسی عجیبی جستوجو کرد که از اتاقهای گاسپلان آغاز و به ویلاهای لندن ختم شد.
اکوایران: آیا فروپاشی یکی از بزرگترین ابرقدرتهای قرن بیستم، تنها حادثهای سیاسی بود یا تاوان جنگی بیهوده با قوانین تغییرناپذیر اقتصاد؟ چه شد که نسخههای اصلاحیِ مرد شماره یک کرملین، به جای «شتاب» بخشیدن به تولید، قفسهها را خالی و صفها را طولانیتر کرد؟ در گزارش پیشرو، پرده از راز بزرگترین تراژدی اقتصادی قرن کنار میرود؛ روایتی از اینکه چگونه رؤیای شیرینِ آشتی دادن سوسیالیسم با بازار، به کابوسی از تورم و فروپاشی تبدیل شد.
