نویسنده و مترجم
اکوایران: رونالد کوز اقتصاددان نهادگرای بریتانیایی نزدیک به هشت دهه از عمر ۱۰۲ ساله خود را صرف مطالعه و پژوهش در حوزه اقتصاد و حقوق کرد. جایزه نوبل اقتصاد سال ۱۹۹۱ را به پاس «کشف و برجستهسازی اهمیت هزینههای مبادله و حقوق مالکیت برای ساختار نهادی و عملکرد اقتصادی» برنده شد.
با اطمینان میتوان ادعا کرد که هیچ پدیده ناگواری در اقتصاد یک کشور وجود ندارد که نتوان آن را با ارجاع به باورها یا ایدههای نادرست رایج در میان سکانداران اقتصادی آن کشور توضیح داد. البته در بعضی موارد تصمیمگیریهای ناشی از باورهای نادرست سیاستمداران دیگر کشورها، بهویژه قدرتهای مهم اقتصادی، ناچار پیامدهای منفی خود را بر روی اقتصاد ملی تمام کشورها میگذارد؛ برای نمونه سیاستهای تعرفهای جناح راست سیاسی و ضدیت جناح چپ سیاسی با شرکتهای فراملیتی را میتوان صرفاً دو جلوه متفاوت از ضدیتی مشترک با اقتصاد آزاد تلقی کرد. در اینجا نیز چنانکه ملاحظه میگردد، این ایدهها هستند که به تصمیمگیری نادرست میانجامند.
فلسفۀ تاریخ، صرفنظر از نظام فکری مختص هر فیلسوف تاریخی، به جمعهای انسانی هدف، غایت یا رسالت نسبت میدهد. این جمع انسانی هم میتواند تمامی بشریت را در بر بگیرد و هم میتواند شامل اعضای طبقه، نژاد، ملت یا امتی معین باشد. نکتۀ تعیینکننده در اینجا آن است که در هر طرح فلسفی از تاریخ، غایتمندی لزوماً به همین جمعها نسبت داده میشود؛ بهعبارتدیگر هدف یا غایت تکتک افراد نقش کانونی در تبیین رویدادهای تاریخی ندارند.
اگر در یک جامعه شرایط نهادی بهگونهای است که امکان کسبوکار آزادانه و پیدایش آنتروپرونرهای موفق وجود ندارد، باید شرایط نهادی را در آن جامعه چنان اصلاح کرد که این موانع از میان بروند. اگر به هر دلیلی امکان چنین اصلاحاتی وجود ندارد، آن جامعه محکوم به فقر خواهد بود. دیگر معنا ندارد که کسی بگوید من علم اقتصادی متفاوت در دست دارم که میتواند با لحاظ کردن همین شرایط نهادی ضد آزادی موجود، باز هم برای شما رشد اقتصادی به ارمغان بیاورد. یگانه پیامد رواج یافتن شبهعلمها و خودفریبیها ترغیب هرچه بیشتر دولت و جامعه به رویگردانی از واقعیتها و نگاه داشتن نهادهای ضد آزادی است.
سال ۱۹۲۵ «پسر طلایی لنین» و سردبیر روزنامۀ پراودا، نوشت که در مورد سوسیالیسم حق با لودویگ فون میزس بود.
از نخستین سال قرن بیستم میلادی که قرارداد اکتشاف نفت میان دولت ایران و یک سرمایهگذار خارجی منعقد شد، تا همین امروز که بحث قیمت بنزین در صدر اخبار جای گرفته است، تاریخ معاصر ایران را نمیتوان بدون «نفت» روایت کرد.
احتمالاً کسانی که با متون اقتصادی «مکتب اتریش» آشنایی داشته باشند، متوجه یک نکته در آنها شده باشند: در این متون بهندرت اثری از معادلات و نمودارهای ریاضی یافت میشود؛ و این با تصوری که معمولاً از دانش اقتصاد در میان مردم رواج دارد ناسازگار است.
شاید قدری شگفتآور به نظر برسد که ورودمان به بررسی یک اثر ادبی کلاسیک از دریچۀ بحثی اقتصادی پیرامون بهره و وام باشد؛ ولی این دقیقاً کاری است که میخواهیم انجام دهیم، چون بهندرت انجام شده است و معتقدیم جامعه از این بابت زیان میبیند. آثار هنری حاوی پیامند و اقتصاد نباید نسبت به این پیام بیتفاوت باشد.
پادکست «با ضیا» روز دوشنبه سوم آذر ۱۴۰۴ میزبان دکتر صادقالحسینی اقتصاددان، در برنامهای با عنوان «دولت جیب مردم را چگونه خالی میکند؟» بود. در برنامۀ مذکور مسائل گوناگونی مطرح شدند که هریک از آنها جای نقد و بررسی دارند. از میان این مسائل اما اشتراکگذاری بخشی حدوداً دو دقیقهای در شبکۀ اجتماعی ایکس واکنشهای فراوانی را عمدتاً از سوی هواداران یک طیف سیاسی و فکری مشخص برانگیخت؛ واکنشهایی که کموبیش بهطور کامل محدود میشوند به تمسخر، اعلام بیسوادی طرف مقابل، کلیگوییهایی در مورد علم اقتصاد و مکاتب آن و در موارد انگشتشماری هم طرح ایرادهای ناوارد که این یادداشت میتواند پاسخی به آنها باشد. این موضوع بهانهای شد تا در اینجا قدری بیشتر پیرامون مفهوم تورم به کنکاش بپردازیم.
شمار بسیار بالایی از مردم این را دریافتهاند که حق نداریم ازیکطرف قیمت بنزین در کشورهای دیگر را با قیمت بنزین در ایران مقایسه کنیم، ولی وقتی نوبت کالاهای دیگر میشود، از جمله خودروهای سواری باکیفیت بالاتر و مصرف بنزین پایینتر، مقایسه یادمان برود.
