واردات موبایل ایران طی سال‌های اخیر با افت چشمگیری مواجه شده و از ۱۷.۹ میلیون دستگاه در سال ۱۴۰۰ به ۸.۴ میلیون دستگاه رسیده است. محدودیت‌های وارداتی، سیاست‌های ارزی و کاهش قدرت خرید مردم از عوامل اصلی این روند هستند. در نتیجه، بازار گوشی‌های دست‌دوم و خدمات تعمیرات اهمیت بیشتری پیدا کرده و مصرف‌کنندگان بیش از گذشته به گزینه‌های جایگزین خرید گوشی نو روی آورده‌اند.
اختلال در مسیرهای دریایی جنوب ایران، اهمیت مسیرهای زمینی و بنادر جایگزین را بیشتر کرده است. ترکیه با شبکه‌ای متشکل از مرمره، مدیترانه، اژه و دریای سیاه، یکی از گزینه‌های مهم برای تنوع‌بخشی به مسیر تجارت ایران است؛ اما داده‌ها نشان می‌دهد بنادر ترکیه نمی‌توانند یک‌به‌یک جای بنادر جنوبی ایران را بگیرند. نقش قابل دفاع آنها، ایجاد چند دروازه مکمل برای کالاها و مقاصد مشخص است.
اختلال در تنگه هرمز، هزینه تجارت با خاورمیانه را بالا برده است. از افزایش نرخ کرایه کشتی و بیمه جنگ تا گران‌تر شدن مسیرهای ریلی و زمینی، جنگ هزینه رساندن کالا به مقصد را افزایش داده و مسیرهای جایگزین را نیز از فشار هزینه‌ها مصون نگذاشته است.
محسن خلیلی عراقی، ۱۷ مهرماه ۱۴۰۵ در ۹۷ سالگی درگذشت. اما میراث او فقط نام بوتان یا کپسول‌های گازی نیست که روزگاری راهشان را به خانه‌های ایرانیان باز کردند.
تفاوت شبکه بندری ایران و ترکیه فقط به حجم جابه‌جایی کالا محدود نمی‌شود؛ ترکیه تجارت دریایی خود را میان چند هاب در چهار پهنه دریایی توزیع کرده، در حالی که بخش عمده تجارت دریایی ایران در چند بندر جنوبی متمرکز است. این تفاوت در ساختار شبکه، در زمان اختلال مسیرهای اصلی، می‌تواند به یک مزیت برای ترکیه تبدیل شود.
بازگشت چند میلیون مهاجر افغان از ایران و پاکستان به افغانستان، فقط یک تحول جمعیتی نیست؛ این جابه‌جایی می‌تواند یک شوک بزرگ به تقاضای مصرفی این کشور وارد کند. اقتصاد افغانستان در حالی با جمعیتی حدود ۴۰ میلیون نفر همچنان وابستگی بالایی به واردات دارد که تولید داخلی آن توان تأمین بخش مهمی از نیازهای اساسی را ندارد. حالا با بازگشت میلیون‌ها مهاجر، تقاضا برای کالاهای ضروری، از غذا و دارو گرفته تا سوخت، مصالح ساختمانی و کالاهای مصرفی، افزایش پیدا کرده است.
ترکیه با دسترسی به چهار پهنه دریایی و برخورداری از ۵۹ بندر و پایانه، شبکه‌ای متنوع‌تر از ایران دارد و در سال ۲۰۲۵ بیش از ۵۵۳ میلیون تن کالا جابه‌جا کرده است. مرسین نیز به‌دلیل ظرفیت بالای کانتینری و اتصال به شبکه‌های جاده‌ای و ریلی، یکی از مهم‌ترین گزینه‌ها برای تجارت چندوجهی ایران محسوب میشود. اما آیا شبکه بنادر ترکیه، به‌ویژه بندر مرسین، می‌تواند در شرایط اختلال در مسیرهای دریایی ایران، به‌عنوان مسیر جایگزین تجارت کشور عمل کند؟
تجارت جهانی دیگر فقط به جابه‌جایی کالا محدود نمی‌شود؛ خدمات به‌تدریج به یکی از موتورهای اصلی تجارت جهانی تبدیل شده‌اند و نقش آنها در فرآیند تولید، فعالیت شرکت‌ها و اقتصاد دیجیتال هر روز پررنگ‌تر میشود. با این حال، سهم کشورها از این تحول یکسان نیست و کشورهای کمترتوسعه‌یافته همچنان فاصله قابل‌توجهی با اقتصادهای پیشرفته دارند.
تجارت جهانی وارد مرحله‌ای شده که عبور کالا از مرز دیگر به اسناد تجاری محدود نیست؛ کشورها می‌خواهند بدانند کالا کجا تولید شده، از چه مسیری آمده و چه اثری بر محیط‌زیست داشته است. همین تغییر، نقش گمرک را از «ترخیص‌کننده کالا» به «مرکز داده تجارت» نزدیک کرده است.
کاهش جریان نفت ایران به چین، هم‌زمان با افزایش خرید پالایشگاه‌های مستقل این کشور از عراق و قطر، می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در سبد تأمین نفت این شریک تجاری مهم ایران باشد. در شرایطی که صادرات نفت خاورمیانه به تدریج در حال بازگشت است، پالایشگاه‌های چینی برای جبران کاهش عرضه ایران به سراغ تولیدکنندگان رقیب رفته‌اند؛ تغییری که می‌تواند بخشی از سهم ایران در بازار چین را حتی پس از عادی‌شدن مسیرهای صادراتی تحت فشار قرار دهد.
